2. Конфликт – қоғамдық өмірдің әлеуметтік феномені ретінде

2.1. «?леуметтік конфликт» ??ымы.

2.2. Конфликті? субъектілері мен ?атысушылары.

2.3. Конфликт объектісі (нысаны).

2.1. «?леуметтік конфликт» ?гымы

?леуметтік конфликтер кез келген ?леуметтік ??рылым?а т?н, себебі олар ?о?амды? дамуды? ?ажетті шарты болып табылады. ?о?амны? ?ызмет ету ?дерісі конфликт пен п?туадан, келісім мен ?арсыласудан т?рады. ?о?амны? ?леуметтік ??рылымы ?зіні? т?рлі топтарын ?атал саралаумен ?атар, ?леуметтік топтар, жеке индивидтер ж?не топтар конфликтіні? таусылмайтын ?айнар к?зін білдіреді. ?леуметтік ??рылым ?аншалы?ты ?иын бол?ан сайын, ?о?ам соншалы?ты сараланады, еркіндік, пікір алуанды?ы ?аншалы?ты к?п болса, соншалы?ты с?йкес келмейтін, кейде ?зара бірін-бірі жо??а шы?аратын м?дделер, ма?саттар, ??ндылы?тар да к?бейеді, с?йкесінше, болуы м?мкін конфликтер ?шін негіз арта т?седі.

Алайда ?иын ?леуметтік ж?йеде бір уа?ытты? ?зінде конфликтіні с?тті шешуді? механизмдері де бар. Сонды?тан кез келген ?о?ам мен ?леуметтік ?ауымдасты? м?селесі – конфликтіні? келе?сіз салдарын болдырмау (барынша азайту) ж?не оны туында?ан м?селені? о? шешімін табуда ?олдану.

Конфликт (латынша – confliktus) ?арама-?арсы м?дделерді? ?а?ты?ысуы, к?з?арастар мен ?атынастарда?ы ?арама-?айшылы? дегенді білдіреді. ?а?ты?ыс?а ?мірді? т?рлі м?селелері себеп болуы м?мкін: материалды? ресурстар, ма?ызды ?мірлік н?с?аулар, билік етуші ?кілеттіліктер, ?леуметтік ??рылымда?ы м?ртебелікр?лдік айырмашылы?тар, жеке т?л?алы? (эмоционалды-психологиялы?) айырмашылы?тар ж?не т.б. Конфликтер адамны? ?мірлік іс-?рекетіні? барлы? саласын, ?леуметтік ?арым-?атынас пен ?леуметтік ?зара ?рекет жиынты?ын ?амтиды. Конфликт, негізінен, субъектілері мен ?атысушылары ретінде жеке индивидтер, ірі ж?не кіші ?леуметтік топтар мен ?йымдар ?атысатын ?леуметтік ?зара ?рекеттесуді? бір т?рі болып табылады. Конфликті ?зара ?рекеттестік ?арама-?арсы м?дделерді? ?арсыласуын, я?ни бір-біріне ?арама-?арсы ба?ыттал?ан іс-?рекеттерді білдіреді.

Конфликт негізінде субъективті-объективті ?арама-?айшылы? жатыр, алайда атал?ан екі ??былысты (шиеленіс пен ?арама-?айшылы?ты) бір-біріне барабар деп ?арауды? ?ажеті жо?. ?арама?айшылы?тар ?за? уа?ыт бойы ?мір с?ріп, шиеленіске айналуы м?мкін. Сонды?тан шиеленіс негізінде м?дделері, ?ажеттілік пен ??ндылы?тарыны? с?йкес келмеуі себебінен туында?ан ?арама?айшылы?тар ?ана жат?анын ескеру ?ажет. М?ндай ?арама-?айшылы?тар, ?детте, ?арама-?арсы тараптарды? ашы? к?ресіне, шынайы ?арсыласу?а ?ласады.

?арама-?айшылы? барынша жо?ары немесе т?мен ?ар?ындылы?та ж?не барынша жо?ары немесе т?мен к?штеуде болуы м?мкін. «?ар?ындылы? ?атысушылар тарапынан берілетін энергияны, сонымен ?атар жеке конфликтерді? ?леуметтік ма?ыздылы?ын білдіреді» [1, 144]. ?а?ты?ыс формасы – еріксіз немесе к?штеусіз к?птеген фактор?а байланысты болып келеді, сонымен ?атар ?арама-?айшылы? субъектілері к?здейтін ма?саттар мен конфликті к?штеусіз шешу м?мкіндіктері (механизмдері) ж?не шынайы шарттарды? болуына да байланысты.

Сонымен, ?леуметтік конфликт – б?л ?ажеттілік, м?дделер мен ??ндылы?тарыны? с?йкес келмеуі себебінен ?леуметтік ?зара ?рекеттесуді? екі немесе одан да к?п ?атысушылары ж?не субъектілеріні? ашы? ?арсыласуы, ?а?ты?ысуы болып табылады.

2.2. Конфликті? субъектілері мен ?атысушылары

Конфликті? «субъект ж?не ?атысушы» ??ымдары ?рдайым ??сас келе бермейді. Субъект – б?л конфликт жа?даятын ту?ызу?а ?абілетті ж?не ?з м?дделеріне байланысты шиеленіс барысына ?сер ететін белсенді тарап. Конфликт ?атысушысы саналы т?рде (немесе ?арама-?арсылы? ма?саттары мен міндеттерін толы?ымен т?сінбей т?рып) конфликтіге ?атыса алуы м?мкін, сондай-а? кездейсо? немесе ?з еркінен тыс конфликтіге тартылуы м?мкін. Конфликті? дамуы барысында ?атысушылар мен субъектілер м?ртебесіні? орны ауысуы м?мкін. Сондай-а? конфликті? тікелей ж?не жанама ?атысушыларын да ажырата білуі керек. Со??ысы ?згені? шиеленісінде ?зіні? м?дделерін к?здейтін на?ты к?шті білдіреді.

Жанама ?атысушылар:

– конфликті ?ршітуі ж?не оны? дамуына т?рткі болуы м?мкін;

– конфликті? ?ар?ындылы?ын кемітуге немесе оны? толы?ымен ая?талуына негіз болуы м?мкін;

– екі тарапты? бірін немесе екі тарапты да ?олдауы м?мкін.

Конфликті? жанама ?атысушылары конфликт орын алатын ?орша?ан ортаны? белгілі бір б?лігін ??райды. Сонды?тан ?оршаган орта конфликті? дамуын арттыратын катализатор ретінде ж?не оны тежейтін немесе бейтарап фактор ретінде ?ызмет етеді.

Конфликт ?леуметтануында конфликті? тікелей ж?не жанама ?атысушыларын ?амтуды ?сынатын «конфликт тараптары» ??ымы жиі ?олданылады. Кейде жанама ?атысушыларды ?шінші тарап немесе ?шінші ?атысушы деп атайды. ?леуметтік конфликт субъектілері мен ?атысушылары белгілі бір к?шке, т?рлі д?реже (ранг) мен м?ртебеге ие бола алады.

Д?реже (ранг) неміс тілінен аудар?анда шен, ата?, санат, категория дегенді білдіреді. ?леуметтік конфликтологияда ол жо?ар?ы-т?менгі ?а?идат бойынша аны?талады ж?не ?арсыласып жат?ан тарап?а ?атысты конфликті? бір субъектісі ие позицияны білдіреді. «Назар аудары?ыз: конфликт!» атты кітапты? авторы ?арсы пікір білдірушілерді? (конфликт субъектілеріні?) д?режесін (ранг) аны?тауды? т?мендегідей т?сілін ?сынды:

1. Бірінші д?режелі (ранг) оппонент (?арсы пікір білдіруші) – жеке ?з атынан шы?атын ж?не ?зіні? жеке м?дделерін к?здейтін адам.

2. Екінші д?режелі (ранг) оппонент (?арсы пікір білдіруші) – топты? м?ддені ?ор?айтын жеке индивидтер.

3. ?шінші д?режелі (ранг) оппонент (?арсы пікір білдіруші) – ?зара бір-бірімен ты?ыз байланыста?ы топтардан т?ратын ??рылым.

4. Жо?ары д?режелі (ранг) оппонент (?арсы пікір білдіруші) – за? атынан шы?атын мемлекеттік ??рылымдар [2, 13].

Шынайы конфликте ?р тарапты? ?зі ?арсыласты? д?режесін (ранг) т?мендетуге, ал ?зіні? д?режесін к?теруге тырысады. Мысалы, пара айыбын аш?ан мемлекеттік айыптаушы секілді жо?ар?ы д?режеге ие прокурор ?з м?ддесін к?здейтін жеке т?л?а д?режесіне ауысуы м?мкін. Прокурор тарапынан айыпталатын индивид – жауапсыз айыптаушыны? ??рбандарыны? бірі болу, осылайша, за?герлік конфликте ?зіні? д?режесін к?теру. Кейбір зерттеушілерді? (А.В. Дмитриев, В.Н. Кудрявцев, С.В. Кудрявцев) пікірінше, конфликтология?а оппонент д?режесі ??ымын енгізу жеміссіз болады. М?ндай пікір толы?ымен негізделмеген, себебі со?ыр сезім де?гейінде, ?зіні? субъективті ба?алауында, ?о?амды? пікір де?гейінде конфликт ?атысушылары белгілі бір д?режелерге «б?лінеді», алайда за?и т?р?ыдан оны? негіздемесі жо?.

?леуметтік м?ртебе – б?л ???ы? пен міндеттерді? белгілі бір жиынты?ымен байланысты ?о?амда?ы жеке т?л?а мен ?леуметтік топты? жалпы жа?дайы. М?ртебе шынайы конфликтегі ?андай да бір субъект пен ?атысушыны? жа?дайына ма?ызды т?рде ?сер ете алады. Мысалы, Мемлекеттік Дума депутатыны? немесе Федерация Ке?есіні? м?ртебесі депутатты? ?олс??ылмаушылы??а кепілдік береді. ?аш?ын м?ртебесі белгілі бір саяси, экономикалы? ж?не де бас?а же?ілдіктерді ?сынады. Ана м?ртебесі за? б?зушылы? ?шін жазалау шарасын аны?тауда ескерілуі м?мкін ж?не т. б.

?леуметтік конфликтегі к?ш – конфликт тараптарыны? ?з ма?саттарын ?арсыласты? (оппонентті?) ?арсы ?рекетіне ?арамастан ж?зеге асыру м?мкіндігі мен ?абілеті. Ол ?арсыласты??а тікелей ?амтыл?ан, сондай-а? потенциалды т?сілдер мен ресурстарды? барлы? жиынты?ын ?амтиды. Конфликт пайда болу кезе?інде бол?ан жа?дайда оны? потенциалды субъектілері ?арсы тарапты? шынайы к?ші ж?не ?орша?ан ортаны? болжалды шиеленіске ?атысты м?мкін бол?ан ?сері туралы тек шамамен ал?анда?ы к?рініске ?ана ие. Тек конфликт бастал?ан с?тте немесе оны? даму барысында ?ана ?арсы тараптарды? к?ші туралы м?лімет толы? беріледі.

?оршаган орта – ?леуметтік конфликт ??рылымында?ы элементтерді? бірі. Ол физикалы? орта (географиялы?, климатты?, экологиялы? ж?не бас?а да фактордан) мен ?леуметтік ортадан (конфликт туындайтын белгілі бір ?леуметтік жа?дайдан) т?рады.

2.3. Конфликт объектісі (нысаны)

Конфликті? міндетті элементтеріні? бірі – объект, я?ни на?ты себеп, у?ждеме, конфликті? ?оз?аушы к?ші болып табылады. Барлы? объектілер ?ш т?рге б?лінеді [2, 13].

1. Б?ліктерге б?лінбейтін объектілерді біреумен бірге игеру м?мкін емес.

2. Конфликт ?атысушылары арасында т?рлі м?лшерде б?лінетін объектілер.

3. Конфликт ?атысушыларыны? екеуі де бірге игеретін объектілер. Б?л «алдамшы конфликт» жа?даяты болып табылады.

На?ты бір конфликте объектіні аны?тау о?ай емес. Конфликті? субъектілері мен ?атысушылары ?здеріні? шынайы ж?не жал?ан ма?саттарын к?здей отырып, ?здерін ?арсыласу?а итермелеген у?ждерін білдірмеуі, жасыруы, ауыстыруы м?мкін. Мысалы, саяси к?ресте конфликт объектісі ?о?амда?ы шынайы билік болып табылады, алайда саяси ?арсыласуды? ?рбір субъектісі ?арсыласу белсендігіні? негізгі себебі ?з сайлаушылары ?шін м?мкін бол?ан игілікті? барынша жо?ары де?гейіне ?ол жеткізу екендігін д?лелдеуге тырысады.

Объектіні б?рмалау тараптарды? біріне ма?ызды пайда келтіруге ж?не екіншісіні? жа?дайын ма?ызды т?рде ?иындату?а ?абілетті болып келеді. Мысалы, егер ?ор?алушыны? ?зін-?зі ?ор?ау ма?сатында ?ару ?олдану?а м?жб?р бол?анды?ыны д?лелденсе, біреуді ?лтірген адам сот тарапынан а?талуы м?мкін. Конфликт себептері бас?алармен алмас?ан кезде ж?не бас?а да ?иын конфликтерде шынайы объектіні табуда?ы ?иынды?тар туындайды. Кейде конфликт субъектісіні? ?зі ?арсыласуды? негізгі себебін толы?ымен ??ына алмайды. Мысалы, басшы мен ?ол астында?ы кісіні? арасында жа?даят туындауы м?мкін:

1. Басшы ?ол астында?ы кісіні ?ажетті ?айтарыммен ж?мыс жасауды ?аламайтынды?ы ?шін айыптайды.

2. ?ол астында?ы кісі басшыны оны? жеке ?зіне деген біржа?ты ?арым-?атынасы ?шін айыптайды.

3. Конфликті? шынайы себебі ?ол астында?ы кісіні? ?з алдына ?ойыл?ан міндеттерді орындауы ?шін ?ажетті білім мен ?абілетті ме?гере алмауы болуы м?мкін.

Негізгі объектіні аны?тау кез келген конфликті с?тті шешуді? міндетті шарты болып табылады. Ал керісінше бол?ан жа?дайда, ол м?селе ?з шешімін таппайды (т?йы??а тірелген жа?даят) немесе толы?ымен шешілмейді.

?зін-?зі ба?ылау?а арнал?ан с?ра?тар:

1. ?леуметтік конфликт дегеніміз не?

2. Конфликт ??рылымы ?андай элементтерден т?рады?

3. «Конфликт субъектісі» ж?не «конфликт ?атысушысы» ??ымдарын сипатта?ыз.

4. Конфликті? тура ж?не жанама ?атысушыларыны? айырмашылы?ын т?сіндірі?із.

5. Пікір білдірушілерді? (конфликт субъектілеріні?) д?режесін (ранг) аны?тауды? т?сілдерін жазы?ыз.

6. «Конфликт тараптары» ??ымын сипатта?ыз.

7. «Конфликт объектісі» ??ымы ж?не конфликт объектісіні? ?ш т?рін т?сіндірі?із.

?сынылатын ?дебиеттер:

1. Здравомыслов А.Г. Социология конфликта. – М., 1995. – С. 90-91, 103.

2. Амелин В.Н. Социология политики. – М., 1992. – С. 149.

3. Бородкин Ф.М., Коряк Н.М. Внимание: конфликт! – Новосибирск, 1984. – С. 13, 18.

4. Введение в теорию международного конфликта. – М., 1996. – С. 17, 96.

5. Конфликт и пути его разрешения. – Куйбышев, 1990. – С. 8.

Данный текст является ознакомительным фрагментом.