1. Конфликтер туралы көзқарастарға тарихи шолу

1.1. Конфликтер туралы ертедегі к?з?арастар.

1.2. Жа?а уа?ытты? тарихи аясында?ы конфликтер туралы к?з?арастар (ХVIIІ-ХІХ ?.).

1.3. Конфликтер талдауында?ы марксистік ?леуметтану мен марксистік емес д?ст?р.

1.4. Заманауи т?жырымдамалар.

1.1. Конфликтер туралы ертедегі к?з?арастар

?ткен ?асырларда?ы тарихшылар, жазушылар мен философтарды? миф пен а?ыздарында, идеялары мен пікірлерінде мы?да?ан, кейде ?арама-?айшы ескертулер мен т?рлі-т?рлі конфликтерді? себептері мен оларды же?уді? жолдары ?амтылады. Сол кездері конфликтерді шешуді? негізгі т?сілі к?семдер мен басшыларды? «?асиетті» билігін ?олдану болып табылды. Алайда т?л?алы? ерте мемлекеттік ??рылымдарды? ?алыптасуы ?рдайым т?ртіп орната алмады, керісінше, к?п жа?дайда ?леуметтік ?ділетсіздікті шиеленістірді, ?мір ?шін к?ресті к?шейтті.

?леуметтік конфликтерді? таби?атын ?тымды т?рде ??ыну?а деген ал?аш?ы талпыныстар ежелгі грек философтарына ?атысты болып табылады. Танымал к?не философ-диалектик Гераклит (б.э.д. 530 – 470 жылдары ?мір с?рген) со?ыстар мен конфликтер туралы ?зіні? пікірлерін ?лем таби?атына ?атысты пікірлерді? жалпы ж?йесімен байланыстыру?а тырысты. Ол ?шін барлы?ы м??гілік айналып оралу мен ?зара ?згеріске тап бол?ан еді, сонымен ?атар адамзат ?арым-?атынасыны? ережелері де – ?лемде барлы?ы д?шпанды? пен аразды? ар?ылы д?ниеге келеді. ?арышта билік ж?ргізетін жалпы?а бірдей жал?ыз за? – б?л «со?ыс – барлы?ыны? ?кесі ?рі барлы?ыны? патшасы». Кейбіреулер ?шін ол ??дай болуды, ал келесі біреулер ?шін адам болуды аны?тап берсе, біреулерді ол ??л етсе, келесілерін еркін етті [1, 89]. Гераклитті? б?л с?здері ?о?амды? даму ?дерісінде к?ресті? жа?ымды р?лін о?тайлы т?рде негіздеуге жасал?ан талпыныстарды? бірі болып табылады. М?нда конфликтер ?о?амды? ?мірді? атрибуты, ?о?амды? дамуды? міндетті ?рі ма?ызды шарты ретінде ?арастырылады. Барлы? заттарды? негізі ретіндегі конфликтер мен к?рес туралы Гераклит идеяларын ежелгі философ-материалист Эпикур да (б.э.д. 341 – 270 ж.) айт?ан. Гераклиттен айырмашылы?ы, оны? ойынша, ?а?ты?ысты? негативті салдары адамдарды ?андай да бір уа?ытта т?ра?ты бейбітшілік жа?дайында ?мір с?руге итермелейді. Осылайша, ?о?амда?ы конфликтісіз жа?дай туралы армандар ал?аш?ы теориялы? пікірлермен толы?тырылды.

Христианды? философия Інжіл ?сиеттеріне с?йкес (?сіресе дамуыны? бастап?ы кезе?інде) адамдар арасында?ы бейбітшілік, келісім мен бауырласты?ты? арты?шылы?тарын д?лелдеуге тырысты. ІІ-ІІІ ?асырларда оны? к?рнекті ?кілдері ?арулы ?а?ты?ыстар?а ?арсы ба?ыттал?ан д?лелдемені дамытты, біра? ол тарихи дамуды? таби?и барысына ма?ызды ?сер ете алмады. Алайда ІУ ?асырды? басында со?ысты? «Христ ілімімен» с?йкессіздік ?а?идаты ш?б? келтірді.

?леуметтік конфликтерді? к?рделі ?рі ?арама-?айшылы??а толы ба?аларын ?айта ?рлеу д?уірі берді, орта ?асырдан Жа? ауа?ыт?а ?туші Батыс ж?не Орталы? Еуропа елдеріні? ?ар?ынды м?дени ж?не идеялы? даму кезе?і. Осы кезде Т. Мор, Э. Роттердамский, Ф. Рабле, Ф. Бэкон секілді танымал гуманистер ?леуметтік ?а?ты?ыстар мен ?арулы конфликтерді ай?ын айыпта?ан болатын.

Эразм Роттердамский (1469-1536), на?тыра? айтса?, «білмейтіндер ?шін со?ыс т?тті» деген ойды айтып ?ана ?оймады, сондай-а? ол ел т?р?ындарыны? барлы? жа?а топтарын ?з орбитасына ?амти отырып, тізбекті реакция секілді ?рши т?сетін бастал?ан конфликті? жеке ?исыны бар екенін атап к?рсетті.

Олар ??сас рухани позицияда т?рса да, танымал гуманист конфликте ?арсылас?ан тараптарды татуластыру ?иынды?ына ерекше м?н берді. Ол Христосты? ?зімен-?зі к?ресіп жат?андай екі д?шпанды? лагерьде де болуын е? ?лкен сандыра? екенін атап к?рсетті.

А?ылшын философы-материалист Френсис Бэконны? (1561 – 1626) конфликт таби?аты туралы айт?ан пікірлері ?ызы?ты, себебі ол ал?аш?ы болып ?леуметтік т?ртіпсіздіктерді? материалды?, саяси ж?не психологиялы? шарттарын, сондай-а? оларды? м?мкін бол?ан шешімдерін талдай отырып, ел ішіндегі конфликт себептеріні? жиынты?ын т?бегейлі теориялы? талдады. Бэкон ?шін ?леуметтік т?ртіпсіздіктерді? туындауында?ы материалды? себептерді? шешуші р?лін тере? ба?алау т?н болатын. Соларды? біріне ол халы?ты? ауыр материалды? жа?дайын жат?ызды.

Конфликтерді? саяси себептерін ?арастыра отырып, та?сырлар ?з мемлекеттерімен байланысты екенін ж?не барлы? м?селені ?з еркі мен ?алауы бойынша шеше отырып, ?ауым мен сенат пікірін елемеуге жол бермеу ?ажет екендігін Бэкон айтып ?тті. Бас?аруда?ы саяси ?ателіктерден бас?а ол ?леуметтік т?ртіпсіздікті? бірнеше психологиялы? себептерін атап ?тті. Б?лар?а, жекелеп айтар болса?, «та?сырды? айт?ан ?ткір ?рі ша?палы с?здері», «?о?амды? ?мірдегі к?ре алмаушылы?», «жала жабатын ж?не ?астанды? с?здер, сондай-а? жиі туындайтын ?рі іліп ?кететіндей ?кіметті жаман ат?а ?оятын жал?ан ?сектер» жатады.

«?рбір сыр?ат т?ріні?» ?з д?рісі болатынын ескере отырып, Бэкон конфликтерді ескертуді? на?ты т?сілдеріне м?н берді. «Д?ріні? ал?аш?ы т?рі» деп ол ?леуметтік конфликтерді? материалды? себептерін барлы? м?мкін бол?ан т?сілдермен жоюды атап ?тті, оларды? арасында ?о?амда?ы жекелеген ?ауымны? ?ана?аттан?ысыз жа?дайы ерекше р?л ат?арады. ?леуметтік ?а?ты?ыстарды? алдын алуды? ма?ызды т?сілі деп Бэкон саяси о?тайландыру ?нерін атап ?тті.

1.2. Жа?а уа?ытты? тарихи аясындагы конфликтер туралы к?з?арастар (ХVIII-ХІХ г.)

XVIII ?асырда а?ылшын демократтары мен француз а?артушылары В.Д. Пристли, Ш. Монтескье, Д. Дидро, Ж.Ж. Руссо, Вольтер ?арулы конфликтерді ашы? сынап, ба?ындыру мен к?штеуді айыптады. ?арулы конфликтерді олар «жабайылы? д?уіріні?» ?алды?ы ретінде ?арастырды ж?не ?алыптас?ан феодалды? ?а?идаларды жою ?ана «м??гілік бейбітшілікке» алып келеді деп ойлады. Осы кезе?дегі ж?мыстарда ?о?амды? ?мірді ?йымдастыруды? рационалды формаларын іздеуге к?п к??іл б?лінді.

Осы кезе?ні? ойшылдары ?лемдік дамуды? бірт?тас ?исынын т?сінуге, б?кіл?лемдік тарих аясында ?о?амды? ?мірді ба?алау?а тырысты.

Осы атал?ан ?асиеттер ?сіресе Жан Жак Руссоны? (1712 – 1778) ?леуметтік философиясында жар?ын к?рініске ие болды. Д?ниеж?зілік тарихи ?деріс оны? е?бектерінде ?ш ??рамдас кезге б?лінеді: ал?ашында адамдар еркін ?рі те? болатын «таби?и жа?дай» орын алады, сосын ?ркениетті? дамуы адамдар тарапынан те?дік, еркіндік пен ба?ыт жа?дайыны? жойылуына алып келеді, со??ысы «?о?амды? келісім» т?зе отырып, адамдар ?о?амды? ?арым-?атынаста?ы жо?ал?ан ?йлесімділікке, «м??гі бейбітшілікке», келісім мен бірлікке ?айтадан ?ол жеткізеді.

Ж.Ж. Руссоны? ?о?амда?ы «таби?и жа?дай» таби?аты туралы к?з?арастарын оны? к?пшілік замандастары ?олдамады. Ата?ты неміс философы Иммануил Кантты? (1724 – 1804) пікірінше, «к?ршілес т?ратын адамдар арасында?ы бейбітшілік жа?дайы таби?и жа?дай болып табылмайды» … со??ысы, керісінше, со?ыс жа?дайы болып табылады, я?ни егер ?дайы д?шпанды? ?рекеттер болмаса, оларды? т?ра?ты ?атері болады. Сонды?тан бейбітшілік жа?дайы орнатылуы керек» [4, 501].

Сондай-а? м?нда «таби?и жа?дайды», бір жа?ынан, «барлы?ыны? барлы?ына ?арсы со?ыс» жа?дайы, екінші жа?ынан, Руссо?а да т?н, болаша?та бейбітшілікті? т?бегейлі жа?а жа?дайын ?алыптастыру м?мкіндігіне деген ?міт ретінде ?арастыр?ан То – мас Гоббс?а т?н ?арама-?айшы к?з?арасты бай?ау?а болады.

Жа?а уа?ытты? тарихи аясында ?леуметтік конфликтерді? себептері мен оларды же?у перспективалары туралы т?рлі пікірлер де айтылды. Алайда пікірлерді ?рт?рлілігіне ?арамастан, ?о?ам дамуында?ы адамдар арасында?ы келісім; орта?асырлы? б?ліншілік, т?ртіпсіздік пен со?ыстарды? жалпы жа?ымсыз ба?асы, сондай-а? болаша? «м??гілік бейбітшілікке» деген ?міт шешуші р?л ретінде мойындалды.

XIX ?асырда со?ыстар мен ?леуметтік конфликтер ба?асына деген ?зге к?з?арас бай?алды. Е? алдымен, Гегель ?о?амны? дамуында?ы со?ыстарды? жа?ымды р?лі туралы барынша на?ты пікірін білдірді [5, 348].

?о?амды? дамуды? к?рделі ?дерістерін, сондай-а? ?о?ам ?міріндегі ?леуметтік конфликтерді? р?лін барынша тере?ірек т?сіну тарихи ?дерісті? барысымен объективті баяндалды. XIX ?асырда ол экономикалы?, саяси, рухани ж?не ?о?амды? ?мірді? бас?а да салаларында?ы ?ар?ынды ?згерістермен ?атар ж?зеге асырылды, б?л жа?дай ?леуметтік теория мазм?нына ?сер етпей ?оймады.

Осы теорияларда?ы ?о?амды? даму кезіндегі к?рес, конфликтер мен ?а?ты?ыстар тек м?мкін жа?дай ?ана емес, сонымен ?атар ?леуметтік болмысты? ??былысы ретінде к?рініс табады. Сондай-а? конфликтерді? м??гілік себептеріні?, оларды? жою?а болмайтын салдарыны? бар екендігін негіздеуге тырысатын теориялар пайда болады.

А?ылшын экономисі, дін ?ызметшісі Томас Мальтусты? (1766 – 1834) «Т?р?ын халы?ты? за?ы туралы т?жірибе» (1789) атты е?бегінде елде арта т?скен ж?мыссызды? секілді танымал фактіні? жа?а т?сіндірмесі ?сыныл?ан. Халы?ты? апатын таби?атты? «м??гілік» биологиялы? ?асиеті деп т?сіндіре отырып, Т Мальтус «таби?и за?» ?алыптастырды, о?ан с?йкес халы? саны геометриялы?, ал ?мір с?ру т?сілі арифметикалы? ?демелілікте ?сті. Сол ар?ылы е?бек етушілерді? ауыр жа?дайыны? себептерін ол ?ндірістік бетб?рысты? тарихи салдарында емес, т?р?ындарды? «?исынсыз» к?беюі секілді «же?ілтек ?детінде» тапты. ?о?амды? дамуды? ?дерістеріне деген осындай к?з?арас адамдарды? ?мір с?ру т?сілі ?шін к?ресін аны? ??былыс етті, ал ?рт?рлі конфликтер осы теория т?р?ысынан ?о?амды? дамуды? т?ра?ты факторы болды.

А?ылшын биологы Чарльз Дарвинні? (1809 – 1882) е?бектерінде негізгі орынды ?мір ?шін к?рес м?селесі алып отыр. Оны? биологиялы? эволюция теориясыны? негізгі мазм?ны «Таби?и с?рыптау жолымен т?рлерді? пайда болуы немесе ?мір ?шін к?ресте асыл т??ымдарды са?тау» атты 1859 жылы басып шы?арыл?ан кітапта жазыл?ан. Оны? негізгі идеясы е?бекті? та?ырыбыны? ?зінде берілген тірі таби?атты? дамуы тірі ?алу ?шін т?ра?ты к?рес жа?дайында ж?зеге асады, б?л барынша бейімделген т?рлерді с?рыптауды? таби?и механизмін ??райды.

?мір ?шін к?реске негізделген ?а?идат?а ??сас, алайда социологиялы? т?жырымдаманы Герберт Спенсер (1820 – 1903) жасап шы?ты, барынша бейімделген индивидтерді? тірі ?алу ?а?идатын ?о?амны? негізгі за?ы деп есептеді. Осы т?жырымдама?а с?йкес тайталас жа?дайы ?мбебап болып табылады, себебі ол тек жекелеген ?о?ам аясында ?ана емес, сонымен ?атар ?о?ам мен таби?ат аясында да тепе-тендікті ?амтамасыз етеді. Конфликт за?ы, осылайша, жалпы?а бірдей ж?не негіз болатын за? ретінде ?ызмет етеді.

Сондай-а? Г. Спенсер т?жырымдамаларында ?о?ам дамуыны? шегі де аны?тал?ан. Халы?тар мен н?сілдер арасында толы? тепе-те?дік орна?анша олар ба?ылауда болады.

Конфликті теориялы? талдауда?ы жа?а у?ждер ?леуметтік дарвинизм ?кілі австриялы? поляк, за?гер Людвиг Гумпловичті? (1838 – 1909) шы?армашылы?ында пайда болды. Ол д?ниеж?зілік тарих – н?сілдерді? ?мір ?шін т?ра?ты к?ресі екендігін мойындай отырып, н?сілдік айырмашылы?тарды? м?нін биологиядан емес, м?дениет ерекшеліктерінен табады. Конфликтерді? ?айнар к?зін тек адам таби?атынан ?ана емес, сонымен ?атар т?рлі м?дениеттердегі ?леуметтік ??былыстардан іздеу керек. М?нда конфликті? ?зі ?мірді? на?ты м?дени формаларыны? ерекше ?ажеттіліктеріне с?йкес келе отырып, ?иян-кескі ?рыстан парламенттік дебат?а дейінгі т?рлі бояу?а ие болады.

Л. Гумпловичті? пікірінше, конфликтер жал?ыз ма?ызды ?леуметтік ?деріс болып табылмайды. ?леуметтік бірлікті? ма?ызды емес ?дерісі негізінде мемлекетті? ірі ?леуметтік ?ауымдасты?тары туындайды. Алайда конфликт м?нда да шешуші р?л ат?арады, себебі ?леуметтік топтар конфликт н?тижесінде ?ана бірігеді. Жа?а ?дет-??рыптарды? бірлігіне тек жекелеген топтар арасында?ы к?ресті? н?тижесінде ?ана ?ол жеткізуге болады.

?леуметтік конфликт таби?аты туралы Гумпловичті? к?з?арастарын ?ш негізгі тезиске б?ліп ?арастыру?а болады:

– конфликтер тарихи ?дерісті? м?ні болып табылады; оны? сипаты т?рліше бол?анымен, олар даму факторы болып саналады;

– ?о?амны? билік етуші ж?не ба?ынушы деп б?лінуі м??гілік ??былыс болып табылады, со?ан орай, конфликт те м??гі;

– конфликтер ?о?амны? бірлігіне, сонымен ?атар ке? бірлестіктерді? пайда болуына т?рткі болады.

?азіргі танда ?леуметтік дарвинизм идеясыны? ?кілдері жо?. Жалпы ал?анда, олар ?о?амды? дамуды? ?азіргі теориясын жасау ?шін тірі материалдан г?рі, тарих м?лкі саналады.

ХІХ-ХХ ?асырлар то?ысында конфликт м?селелер жиынты?ына ?леуметтану барынша ?сер етті, оны? ?леуметтік философиядан айырмашылы?ы ?атал ?ылыми ?дістер к?мегімен алын?ан на?ты м?ліметтерді ?орытындылау негізінде теориялы? ??рылымдар?а ?теді. Статистикалы? ?орытындылар, анкеталы? с?ра?тар, салыстырмалы-тарихи ?орытындылар, зерттелініп жат?ан ?дерістерді? теориялы? ?лгісін жасау секілді ?ылыми зерттеу ?дістері к?птеген ?о?амды? ??былыстарды?, сонымен ?атар конфликті жа?дайларды тануды? ?ажетті т?сілі болды.

?асырлар то?ысында пайда бол?ан ?леуметтануды? ?кілдеріні? бірі Георг Зиммель (1858 – 1918) – неміс ?леуметтанушысы, ол ?ылыми айналым?а «конфликт ?леуметтануы» терминін енгізді. Ол ?леуметтік ?арым-?атынас пен ?зара ?рекетті? «таза формаларын» талдаумен айналысуды ?сынды. Конфликт ?о?амды? ?мірді? ма?ызды формасы болып табылады, себебі ол ?леуметтік ы?палдасты??а т?рткі болады, на?ты ?леуметтік т?зілістерді? сипатын аны?тайды, оларды ?йымдастыру ?а?идаттары мен нормаларын к?шейтеді.

Г. Зиммельді? теориялы? к?з?арастарын XX ?асырды? 20-жылдары Чикаго мектебіні? ?леуметтанушылары да ?олдады, оны? к?рнекті ?кілдері Роберт Эзра Парк (1864 – 1944), Эрнест Уотсон Берджесс (1886 – 1996), Аббион Вудбери Смол (1854 – 1926) болды. Олар ?леуметтік ?дерісті ?зара ?рекетті? ?зара байланысты т?рт тип аспектісінде ?арастырады: жарыс, конфликт, бейімделу мен ассимиляция. Конфликт атал?ан позицияда орталы? м?нге ие, себебі жарыстан бейімделу мен ассимиляция?а ?туге арнал?ан ерекше мостикті білдіреді, осылайша, ?леуметтік ?згерістерді? ма?ызды ?айнар к?зі болып табылады.

1.3. Конфликтер талдауындагы марксистік ?леуметтану мен марксистік емес д?ст?р

Марксистік ?леуметтану XIX ?асырды? ?зінде ?о?амды? даму ?дерістері туралы ?стем болатын к?ріністерге ма?ызды т?зетулер енгізді.

Марксизм ?о?амды? ?дерістерді тануды? барлы? де?гейлерінде ма?ызды, жалпы?а орта? ж?не на?ты-тарихи, социологиялы? ж?не саяси-?леуметтік конфликт, ?а?ты?ыс пен антагонизмді м?мкін болатын, ал ?ткір тапты? к?ресте антагонистік т?зіліс аясында ?о?амды? ?мірді? болуы с?зсіз ??былыстары ретінде мойындайды.

Сонымен ?атар марксизм ?з уа?ытыны? орны??ан пікіріні? шегінен шы?а алмады. XIX ?асыр д?уіріні? к?птеген нанымдары «атал?ан ж?йелі революциялы? теорияда» белгісіз болып ?алды. Осындай нанымдарды? бірі ?о?амны? ?мірінен болаша?та ?леуметтік конфликтерді шы?арып тастау м?мкіндігіне сенім болды.

XIX ?асырда?ы марксизм революциялы? ?рекетке ?рдайым ерекше ы?ылас білдірді, ?андай да бір де?гейде сол кездегі д?уір тарапынан а?тал?ан. Марксті? революциялы? шабыты буржуазияны? ?демелігіні? жалпы ??лдырауына ж?не революцияны? жанама ?німі ретіндегі реформа?а ?атысты к?з?арас?а ?ате ?орытынды жасау?а алып келді.

XX ?асырды? бірінші жартысында марксизмні? ?серінсіз ?ылыми ба?ыт ?алыптасты, оны? ?кілдері (М. Вебер, В. Парето, Г Моска, Ж. Сорель, Ф. Оппенгеймер, А. Бентли) ?о?амды? ?мірдегі келісім мен т?ра?тылы?ты ?ана емес, сондай-а? конфликт пен ?згерістерді зерттеу ?ажеттілігіне арнайы назар аударды.

Макс Вебер (1864 – 1920) – сол уа?ытта?ы заманауи капитализмні? зерттеушілері ?атарында?ы барынша ірі т?л?а. Оны? пікірінше, ?арама-?айшылы?ыны? м?ні д?ст?рлі ж?не заманауи капитализм секілді буржуазиялы? ?арым-?атынасты ?станушыларды? м?дениеті жа?ынан с?йкес келмейтін екі типі арасында?ы шиеленіскен конфликтік ?а?ты?ыста деп білді. Тек со??ысы ?ана прогрессивті, ол к?сіпкерлікте аса ?ажетті ж?не «м??сыз ?мір ж?не ?мірден рахат алумен с?йкес келмейтін» е?бек ?ар?ындылы?ыны? шексіз ?суін болжады. Неміс зерттеушісі социализмде капитализм ?арама-?айшылы?ыны? шешімін емес, керісінше, м?селені? ас?ындауын к?рді.

Вильфредо Парето (1848 – 1923) – итальян зерттеушісі, ?зіні? элита теориясымен танымал болды. Адамны? иррационалды таби?атын ескере отырып, В. Парето адамилы? тек а?ыл-парасаттан емес, сонымен ?атар сол парасаттылы?ты ?зіні? ашк?з ма?саттарында ?олдану м?мкіндігінен т?рады деп есептеді. Н?тижеде адами мінез-??лы? ??сас сипат?а ие, ал адамдар ?здеріні? ?рекеттеріні? шынайы у?жін жасыру ?шін т?рлі ?о?амды? теориялар?а с?йенеді. Кез келген ?о?амды? теориялар, кез келген идеологиялар сезім, ??штарлы? ж?не эмоциялармен жеткізілген белгілі бір ?рекеттерді? ?исынды ??рылымыны? сыртында жасырын?ан шымылды? секілді болып табылады. Осылайша, адамзат психикасыны? иррационалды ?абаты адамдарды? ?леуметтік мінез-??л?ын аны?тайды.

Элитаны ауыстыру ж?не олар арасында?ы к?рес Парето бойынша ?о?амны? ?зіні? м?нін ??райды. К?птеген ж?не т?рлі конфликтер оны? даму ?дерісін т?ра?ты т?рде алып ж?реді, алайда оларды? р?лі мен м?ні бас?арылатын элитаны? даму кезе?деріне байланысты болады. Олар динамикалы? тепе-те?дікті? жа?дайын ?олдай отырып, саяси ж?йені? т?ра?тылы?ын ?амтамасыз етеді, алайда элитаны? ауысуы мен оларды? т?ра?ты «айналымын» ?амтамасыз ете отырып, революциялы? сипатта?ы радикалды? ?згерістерге алып келуі де м?мкін.

Паретомен ?атар элитаны? ?азіргі теориясыны? жасаушысы саясаттануды? негізін ?алаушыларды? бірі итальян за?гері Гаэтано Моска (1858 – 1941) болып табылады. Моска ?о?амны? екі тап?а б?лінуін м??гілік жа?дай деп ойлады: барлы? мемлекеттік ?ызметтерді ?з мойнына алатын ж?не осыдан туындайтын арты?шылы?тарды пайдаланатын ?стемдік ететін «саяси тап» ж?не бас?арылатын тап – д?рыс ?йымдастырылма?ан к?пшілік. Моска билік еш?ашан халы? билігі бола алмайды, ол тек халы? м?ддесі ?шін ?ызмет етуі м?мкін деп есептеді.

?о?амды? даму ?дерісіндегі ма?ызды орынды француз ?леуметтанушысы ж?не философы Жорж Сорель (1847 – 1922) саяси к?рес пен к?штеуге берді. Ол к?штеуді бас?аруды? негіз болатын формасы ж?не тарихты? жо?ары шы?армашыл бастауы деп ?арастырды.

Конфликті? біршама ?згеше типтегі саяси т?жырымдамасын Германияда Франц Оппенгеймер (1864 – 1943) жасап шы?ты. Оны мемлекетті? шы?у тегі ж?не онда болатын ?леуметтік ?дерістерді? ерекшеліктері секілді м?селелер ерекше ?ызы?тырды. Таптарды? пайда болуын т?сіндіруші ж?не мемлекет теорияларын ?леуметтік, экономикалы? дамуды? ішкі факторларымен ?ткір сын?а ала отырып, оларды теория мен практикада?ы барлы? социологиялы? ?асты?ты? ?айнар к?зі деп хабарлады.

Еуропалы? ойшылдарды? теориясынан айырмашылы?ы бар саяси т?жырымдаманы америкалы? Артур Бентли жасап шы?ты. Оны ?о?амда?ы саяси ?ызмет ?дерісі ретіндегі саяси ?мірді? ?зі ?ызы?тырды. А. Бентли т?жырымдамасыны? негізгі ??ымы топ т?сінігі, сонымен ?атар саяси топ болып табылады. Саяси топтар ?рекет ете отырып, ?з м?дделерін ж?зеге асырады. Белгілі бір м?дделер тобыны? саяси ?кілдері секілді саяси партиялар белгілі бір ?леуметтік ?оршауда ?рекет етеді, м?нда олармен бірге м?дделерді? ?зге де топтары ?рекет етеді. М?дделерді? т?рлі топтарыны? ?а?ты?ысынан ?о?амны? саяси ?мірі ?алыптасады.

Сонымен, ?о?ам дамуыны? ?леуметтік-саяси ж?не ???ы?ты? т?жырымдамаларында ХІХ-ХХ ?асырларда конфликт проблематикасына деген теориялы? ?ызы?ушылы? аны? болды, атал?ан проблематиканы талдау, негізінен, ?леуметтік дарвинизм ж?не марксизм, батысты? ?леуметтану, саясаттану мен ???ы?тануды? ?діснамалы? н?с?амалары базасында ж?зеге асырылды.

Атал?ан кезе?ні? ?о?амды? даму теориясында айтыл?ан негізгі идеялар туралы пайымдай отырып, жалпы?а бірдейлік ?асиетіне ие ж?не конфликті? заманауи т?жырымдамалары ?шін ?зектілігін са?тайтын идеяларды ерекше атап ?ту ма?сат?а сай болады:

1. Б?л конфликт ?алыпты ?леуметтік ??былыс болып табылады дегенге берік сенім. Адам ж?не ?о?ам таби?атына т?н биологиялы?, психологиялы?, ?леуметтік ж?не бас?а да факторлар к?птеген ж?не т?рліше конфликтік жа?дайларды ту?ызады.

2. Конфликтер ?о?амды? даму ?дерісінде бір?атар жа?ымды ?ызметтер ат?арады. Олар ?о?амды? ?мірді? жалпы ?демелі ?оз?алысын ?амтамасыз етеді, ?леуметтік ??рылымдарды са?тау?а, жалпы?а ма?ызды нормалар мен ?леуметтік ??ндылы?тарды бекітуге негіз болады.

3. Атал?ан жа?дайды ту?ызатын ?о?амды? даму мен ?леуметтік ??рылым типіні? конфликтік жа?дайы арасында?ы байланыс пен т?уелділік мойындалады, я?ни ??рылымды? конфликті? жа?дайы аны?талады.

1.4. Заманауи т?жырымдамалар

ХХ ?асырды? 30-жылдарынан бастап конфликт проблематикасына деген теориялы? ?ызы?ушылы? бірте-бірте т?мендей бастады. Ал?ашында атал?ан ?рдіс А?Ш-та, сосын Еуропада да бай?ала бастады. Конфликт проблематикасына талдау ж?ргізу конфликтік жа?дайды шешу ?дістемесін талдау аспектісінде ж?зеге асырылды. Жекелеген ?леуметтанушылар мен ???ы?танушылар ?арулы ?а?ты?ыстар мен со?ыстарды? м?селелеріне, ереуілдер мен наразылы?тар?а ?ызы?ушылы? танытты, алайда атал?андарды? к?пшілігі эпизодты? эмпириялы? зерттеулер болды. ??рылымды? конфликтерді? талдауы жиі психикалы? конфликт жа?дайын ж?не оны же?ілдету т?сілдерін зерттеумен ауыстырылды. Сол уа?ытта?ы к?з?арас т?р?ысынан конфликтер мен ?а?ты?ыстар ерекше дисфункционалды ??былыстар ретінде ?сынылды. Б?л жа?дай жалпы теориялы? т?сілдерге ?серін тигізбей ?оймады.

Конфликтерге деген жалпы ?арым-?атынас цогамны? функционалды ?лгісіні? ХХ ?асырды? 40-жылдары танымал болуына байланысты ?згерді. Функционализм аясында?ы ?о?амды? ?мірге іріткі салу себептерін зерттеу м?нда мысал бола алады. Атал?ан ба?ытты? к?рнекті ?кілі Толкотт Парсонс (1902 – 1979) – америкалы? ?леуметтанушы-теоретик, конфликтік ??былысты? талдауына ерекше к??іл б?лді, алайда оларды? зерттеуін ?о?амды? келісімге ?ол жеткізу ма?сатында интеграциялы? ?деріс т?р?ысынан ж?зеге асырды. Осы к?з?арас т?р?ысынан конфликт олар?а ?леуметтік ауыт?у, ?з алдына же?у керек бол?ан ауру т?рі ретінде т?сіндіріледі.

Парсонсты? ?станымына жа?ын ?леуметтік конфликт таби?атына деген к?з?арасты «адами ?арым-?атынас» (риЫіс геіаііопз) мектебіні? ?кілдері ?олдады. Олар ?шін индустриялы? т?р?ыда дамы?ан мемлекеттер тырысуы керек бол?ан ?о?амны? таби?и жа?дайы ?йлесімділік пен ?леуметтік бітімгершілік жа?дайы болып табылады.

Атал?ан мектепті? к?рнекті ?кілі Элтон Мэйо (1880 – 1949) – Гарвард университетіні? профессоры, «?азіргі заманны? ?зекті м?селесі» ретінде жариялан?ан «?нерк?сіптегі бейбітшілікті» орнату?а т?рткі болу ?ажет деп есептеді. Конфликт ол ?шін – ?ауіпті «?леуметтік ауру», «?о?амды? денсаулы?ты?» сенімді белгісі ретінде «?леуметтік тепе-те?дік» пен «ынтыма?тасты? жа?дайында» одан барынша ??тылу?а тырысу керек.

Алайда уа?ыт ?те келе «адами ?арым-?атынас» мектебіні? ?ызметтерімен байланысты ?міттер шамадан тыс болды. ?азіргі ?ндіріс т?жірибесі жа?дайында оны? ?кілдеріні? ?сыныстары жиі сын?а ?шырай бастады. ХХ ?асырды? 50-жылдары теориялы? ба?дарды ауыстыру ?ажеттілігі толы?ымен сезілді. Осы себептерге байланысты ?о?амны? конфликтік ?лгісін жасау?а ?айта оралу бай?ала бастады.

Осы жылдары, е? алдымен ?ыр?и-?аба? со?ыс басыла бастады, уа?ыт ?те келе тарих игілігіне айналды. Халы?аралы? жа?дайды? жа?саруына байланысты ?ылыми байланыстар к?шейе т?сті, марксизмге деген ?арым-?атынас біржа?ты бола бастады.

?леуметтік конфликтіге деген теориялы? ?ызы?ушылы? «батыс м?дениетіні?» ??ндылы? н?с?ауларына ?айшы келуші ретінде ?абылданбайтын болды. Осы кезде ?сіресе индустриалды жа?ынан дамы?ан мемлекеттерде ?ндіріс саласында?ы ?арым-?атынас та ?згере бастады. ?ндірісті автоматтандыру ?дерісіні? барынша дамы?ан саласы саналатын ?ТР мемлекетті? экономикалы? р?ліні? к?шеюімен ?атар ж?рді. Оны? институттары ?ндіріс ?арым-?атынасында?ы жа?а серіктес ретінде мойындалды. Т?р?ындарды? ірі топтарыны? м?дделерін ресми т?рде білдірушілер ретінде к?сіпода?тарды? р?лі к?шейді. М?ны? б?рі конфликтіге деген к?з?арасты? ?згеруіне алын келді.

Теориялы? парадигманы? сол кездегі ?згерісі екі ба?ытта ж?зеге асырылды. Бір жа?ынан, функционализм сыни т?р?ыда ой елегінен ?айта ?ткізілді. О?ан деген сын 50-жылдарды? со?ы мен 60-жылдарды? ортасында ?о?амды? т?тасты?ты? тепе-те?дігі, т?ра?тылы?ы мен ы?пал етуді? аны? идеологиялы? ба?дарына ?арсы ба?ыттал?ан. Функционализмге деген сыни ?арым?атынас?а америкалы? ?леуметтанушы Роберт Мертонны? ж?мыстары да т?рткі болды. Олар аны? ж?не жасырын ?леуметтік ?ызметтер, сонымен ?атар дисфункционалдылы? пен ?леуметтік ауыт?уларды толы? талда?ан болатын. Д?л сол 50-60 жылдары ?леуметтік конфликті? заманауи т?жырымдамалары пайда бола бастады. Оларды? арасында Л. Козер, Р Дарендорф ж?не К. Боулдинг т?жырымдамалары аса танымалдылы??а ие болды.

Америкалы? зерттеуші Льюис Козер ?о?амды? т?ртіпті ж?не ?леуметтік ж?йедегі белгілі бір т?ра?тылы?ты ?амтамасыз етудегі конфликті? жа?ымды р?лін негіздеуге тырысты.

Неміс «посткапиталистік» ж?не «индустриалды ?о?ам» т?жырымдамасыны? насихатшысы Ральф Дарендорф 1965 жылы Гер – манияда «Тапты? ??рылым ж?не тапты? конфликт» атты е?бегін жариялады, атал?ан е?бекте ?зіні? «?о?амны? конфликтік ?лгісі» т?жырымдамасыны? негізін ?алады. Дарендорф т?жырымдамасы билік, конфликт пен ?ар?ын ?лемі секілді ?лемні? «антиутопиялы?» бейнесінде ??рылды. Егер Л. Козер ?о?амны? тепе-те?дік теориясын ?леуметтік бірлікті ны?айтуда?ы конфликті? жа?ымды р?лін мойындау?а дейін жасап бітсе, онда Р. Дарендорф конфликті ?леуметтік организмні? т?ра?ты жа?дайы деп білді.

Кеннет Боулдинг америкалы? ?леуметтанушы ж?не экономист, «Конфликті? жалпы теориясы» е?бегіні? авторы да тірі ж?не ?лі таби?атты? барлы? к?рінісі, индивидуалды ж?не ?о?амды? ?мір аясында сипаттай отырып, конфликті? бірт?тас ?ылыми теориясын жасау?а тырысты.

Алды??ы онжылды?та?ы да?дарыс о?и?алары ?о?амны? тепе-те?дік жа?дайы туралы идеясына к?м?н келтірген кезде, 70-жылдары конфликті жа?ымды жа?ынан зерттеуге деген ба?дар к?шейе т?сті.

Осы уа?ытта америкалы? ?леуметтанушы, альтернативтік ?леуметтануды? к?рнекті ?кілі Алвин Гоулднерді? (1920 – 1980) ?о?амды? дамуды? конфликтісіз жа?дайы туралы идеясы дамуы ерекше сын?а ?шырады. Ол батыс ?о?амында?ы да?дарысты? тере? негізі адамны? деперсонализациялануы, ?лемге деген бірт?тас к?з?арасты? б?зылуы, білім мен билік арасында?ы ?арама?айшы ?арым-?атынаста деп есептеді.

Ч. Миллс ж?не т.б. ж?мыстарында ?о?амны? конфликтісіз даму т?жырымдамасы ашы? сын?а ?шырады. Алайда 80-жылдарды? басында ?айта ?ол жеткізілген салыстырмалы ?леуметтік т?ртіп жа?дайы т?ра?тандыру ба?дарын к?шейтуге т?рткі болды. Осы ?деріске ?азіргі ?о?амда ж?зеге асып жат?ан объективті ?згерістер, жа?анды? м?селелер алдында ?лемдік ?ауымдасты?ты? бірлігіне деген ?ажеттілік айтарлы?тай негіз болды.

Жа?анды? (?лемдік) келелі м?селелеріні? жиынты?ын зерттеуді? ?ажеттілігіне ал?аш?ы болып назар аудар?андар ж?не осы ма?сатта т?рлі ?лем елдеріні? саяси ж?не ?о?амды? ?ызметкерлері, ?алымдарыны? к?штерін біріктірген халы?аралы? ?кіметтік емес ?йымны? (1968), Рим клубыны? (Римде ал?аш рет клуб м?жілісі ?туіне байланысты) ?кілдері «ж?йелік модельдеуді» с?тті ?олданды.

Бірт?тас ?зара т?уелді бейбітшілік жа?дайында жа?а ?о?амды? т?ртіпке ?ол жеткізу ма?сатында Рим клубыны? мамандары органикалы? ?су мен дамуды? жа?а т?жырымдамасын ?сынады.

90-жылдары конфликт зерттеушілері конфликтік ?зара ?рекет ?з м?дделеріне с?йкес жеке т?ртіп ережелерін ?сынатын жа?а институттарды? (?леуметтік ??рылымдар, т?рлі мекемелер) пайда болуына алып келетінін бай?а?ан болатын. Атал?ан ??рылымдар д?режесі биік жа?дайда бола т?рып, ?з ы?палын м?ртебесіні? жасалуы ?шін ?олданады. Билік деректемелеріне ?олы жетпеген ?леуметтік субъектілер тойтарыс берілген ы?палды сезеді, алайда белгілі бір жа?дайда ?з институттарын жасай отырып ?олда бар ережелерді ?олдануы м?мкін. Жа?а институционализм секілді конфликтер зерттеуінде жа?а ба?ыт ?алыптасты.

Оны? ?кілдері (Бурдье, Гидденс, Мейер, Скотт, Флигстайн ж?не т.б.) ескі институттар мен ?міткерлер арасында?ы к?рделі ?рі б?секелес ?арым-?атынастар, я?ни жекелеген ?рістегі т?рлі ?станымдар?а ие топтар арасында?ы конфликтер, оларды? «аралас» ?рістерге ауысуы ж?не н?тижедегі ?станымдарды? ?згеруі ?о?амда?ы ?згерістерді? негізгі себебіне айналады деген ?орытынды жасады. М?ндай конфликтер на?ты бір н?тижеге ?ол жеткізуге ба?ыттал?ан.

Жа?а институционализм теориясы, осылайша, «субъект конфликтіні?» д?ст?рлі т?жырымдамасын конфликт ?атысушылары ?з ?рекеттерін бір-біріне ?атысты ?алай ба?дарлауына с?йене отырып ?айта ?арауды білдіреді. Конфликтіге т?скен субъектілер б?дан былай ?зге де ?рекет етуші т?л?аларды? бар екендігін ескеруі, со??ыларды? ниеттерін т?сіндіруі, ?здеріні? жеке ?рекеттеріні? ?лгісін жасауы ж?не айналасында?ыларды ?здерімен бірге ?рекет етуге сендіруі керек.

80-90 жылдары Ресей мен Шы?ыс Еуропада?ы о?и?алар конфликтіге деген теориялы? к?з?арастарды? ?згеруіне де алып келді. Осы елдердегі марксистік ілімнен бас тарт?ан бір?атар зерттеушілер теориялы? плюрализм (пікір алуанды?ы) ?а?идатын ?абылдау?а ша?ырды. На?тыра? айтар болса?, Маркс пен Вебер идеялары, ??рылымды? функционалдылы?, Дарендорф пен Козер т?жырымдамасы, Парето мен Моск к?з?арастары секілді т?рлі теорияларды? барлы? жа?ымды элементтерін ?олдану ?ажеттігі айры?шаланды.

?аза?станды? конфликтология ?азіргі та?да жеке ?ылым ретінде ?алыптасуды? бастап?ы кезе?інде т?р. Ал?аш рет Орталы? Азияда білім беру ба?дарламалары 1995 жылы конфликті? алдын алу мен реттеу саласында жо?ары беделге ие Конфликтологиялы? орталы? тарапынан бастал?ан болатын.

?зін-?зі ба?ылау?а арнал?ан с?ра?тар:

1. Эразм Роттердамскийді? конфликт туралы ойларын сипатта?ыз.

2. Френсис Бэконны? конфликт таби?аты жайлы ойлары несімен ?ызы?ты?

3. Жа?а уа?ытты? тарихи аясында?ы конфликтер туралы к?з?арастар?а ?ыс?аша сипаттама бері?із.

4. ХІХ-ХХ ?асырларда?ы конфликт м?селесін зерттеуге зор ы?пал еткен ?леуметтану р?лін жазы?ыз.

5. Жа?а институционализм ж?не осы теория аясында конфликтіге к?з?арастарын сипатта?ыз.

?сынылатын ?дебиеттер:

1. Гуторов В.В. Античная социальная утопия: Вопросы истории и теории. – Л., 1989.

2. Дмитриев А.В. Конфликтология: учебное пособие. – М.: Гардарики, 2001. – 320 с.

3. Запрудский Ю.Г. Социальный конфликт. – Ростов н/Д., 1992.