4. Конфликт динамикасы және механизмдері

4.1. Конфликтік жа?даят.

4.2. ?леуметтік ?ысым.

4.3. Конфликт ?атысушыларыны? психологиясы.

4.4. Конфликті? дамуы.

4.1. Конфликтік жа?даят

Конфликтік жа?даят дегенде ?леуметтік субъектілер арасында?ы шынайы тайталас?а объективті т?рде негіз болатын жа?дайларды? то?ысуын т?сінуге болады. Е?бек ?жымдарында?ы т?рлі конфликтік жа?даяттарды тал?ылай келе, Ф.М. Бородкин мен Н.М. Коряк [1] ?йымдарда?ы конфликтерге негіз болатын кейбір себептерді былайша топтастырды:

– ?йымны? ??рылымды? б?лімшелері арасында?ы технологиялы? байланысты? ай?ын еместігі;

– т?рліше б?йры?тар беретін басты?тарды? к?п болуы;

– бір басты?ты? ?ол астында?ы адамдарыны? к?п болуы бас?аруда?ы ретсіздікке т?рткі болады;

– жауапкершілікті бір-біріне арту жалпы жауапсызды? жа?дайына себеп болады;

– бір?атар ?ызметкерлерді? жеке ж?не іскерлік ?асиеттеріні? т?мен болуы.

М?ндай жа?дайлар себебінен ?жымда конфликтік жа?даят о?ай туындауы м?мкін. Б?л тізімге мекемеде бас?ару ж?йесін ?айта ?йымдастыру, штатты ?ыс?арту, е?бек а?ысын т?леудегі ?иынды?тар ж?не т.б. туралы жо?арыда?ы органдар?а н?с?ау беру секілді шиеленістерді тудыратын факторларды ?осу?а да болады.

Конфликтік жа?даят потенциалды тайталас?а т?скен тараптарды? еркі мен ?алауынан тыс объективті т?рде туындайды (мысалы, мекемедегі штатты? ?ыс?аруы) болмаса бір не екі тарапты? да себебінен туындауы м?мкін. Сондай-а? атап ?тетін жайт, ?рбір жа?даят объективті мазм?н?а (шынайы болатын о?и?алармен аны?талады) ж?не субъективті мазм?н?а ие болады (?р тарапты? осы о?и?алар?а ?андай т?сініктеме бергеніне байланысты), со?ан с?йкес субъект конфликте ?рекет ете бастайды.

Конфликтік жа?даятты? субъективті бейнесі істі? шынайы жа?дайына с?йкес келуі міндетті емес. Жа?даятты ?абылдауда?ы б?рмалау ед?уір ма?ызды болуы м?мін. Кей жа?дайларда конфликтіге субъектіні? екінші бір субъектіні д?рыс т?сінбеуі себеп болуы м?мкін. Осы?ан байланысты мамандар «жартылай т?сінікті конфликт» ж?не «жал?ан конфликт» ??ымдарын ерекшелеп к?рсетеді (Л.А. Петровская).

«Жартылай т?сінікті» конфликте тараптарды? жа?даятты ба?алауы істі? шынайы жа?дайынан ерекшеленеді (мысалы, туында?ан м?селені? масштабы ед?уір артады немесе керісінше, кемиді). Бас?аша т?сіндірер болса?, конфликтік жа?даят толы? емес немесе жартылай бейнеленеді. ?лтаралы? конфликтерде м?ндай жа?дай барынша жиі бай?алады.

«Жал?ан» конфликте объективті конфликтік жа?даят толы?ымен болмайды, субъектілер арасында бай?алатындай ?айшылы? жо?, алайда о?ан ?арамастан, тараптар ?арым-?атынас конфликтін сезіп, тайталас?а т?седі.

Кейбір конфликтерде тараптарды? бірі жа?даятты б?рмалай немесе ?ате, ал екіншісі оны барынша адекватты т?рде т?сіндіреді. Жа?даятты конфликтік деп ?абылдап бірінші субъект ?рекет ете бастайды, ал конфликтік ?рекеттерді? адресаты атан?ан екінші субъектіні? жа?даятты конфликтік деп ба?алау?а к?бірек негіздемесі болады. Дегенмен ол да туында?ан м?селені? кездейсо?ты?ын т?сінбесе, толы?ымен объективті болмайды.

Жа?даятты конфликтік деп ба?алауды? ?зі негіздеме береді ж?не конфликті болдырмайтындарды? б?рін ?рекет етуге міндеттейтіні белгілі. Б?л туында?ан конфликтіні ж?не оны? болжап болмайтын салдарын уа?ытылы жоюды? барынша ы??айлы с?ті болып табылады.

Сонымен, конфликтік жа?даят ?арапайым, к?н сайын?ы ?мірлік жа?дайлардан бірнеше ерекшеліктермен айры?шаланады.

Енді, ?детте, конфликтік жа?даят?а ж?не конфликті? ?зіне ілесе ж?ретін ?леуметтік-психологиялы? атмосфера?а толы?ыра? то?таламыз. Оны шартты т?рде ?леуметтік шиеленістік деп атаймыз.

4.2. ?леуметтік ?ысым

?леуметтік ?ысым ?о?амды? таным ж?не мінез-??лы? жа?дайын, шынды?ты ба?алау ж?не ?абылдауды? ерекше жа?дайын білдіреді. ?детте, б?л жа?дай конфликтіге т?н. ?леуметтік конфликт масштабы, негізінен, конфликт масштабымен салыстыру?а келеді. ?о?амда?ы т?л?ааралы?, топаралы?, ?лтаралы? конфликт туралы немесе жа?анды? конфликт туралы с?з ?оз?ау?а болады. Орыс тілі с?здігінде конфликт ??ымы ?андай да бір ?арым-?атынас жа?дайыны? тынышсыз ?рі ?олайсызды??а ?шырататын ?ауіп-?атерімен т?сіндіріледі. ???ы?, ?леуметтану, психология, ?леуметтік философия бойынша е?бектерді талдай келе, біз ?леуметтік конфликті? ?ыс?а ?рі на?ты т?сініктемесін беруге тырысты?.

?леуметтік ?ысым таби?и немесе ?леуметтік орта ?ысымынан туында?ан ж?не барынша ?за? уа?ыт бойы созылатын топты? немесе ?о?амны? эмоционалды жа?дайын толы?ымен білдіреді. Адамдарды? ?арапайым жа?дайы таби?атты? ба?ылау?а к?нбейтін ?серлерінен к?рт ?згереді: климатты? ?згеруі, ресурстарды? жойылуы, жер сілкінісі, т. б.

?леуметтік ?ысым кез келген ?о?амды? ??былыс секілді на?ты бір орын, уа?ыт ж?не жа?дайлар ?йлесімінде ?рекет ететін жалпы ал?ышарт пен локалды себептерге ие.

?ысымны? жалпы ал?ышарттарына наразылы?ты? жина?талуына, психологиялы? шаршау мен ашуланша? мінезді? артуына, жеке топтар мен индивидтерді? агрессияшылды?ыны? ?суіне алып келетін ?ажеттіліктер, м?дделер, т?р?ындарды? барлы? жиынын немесе белгілі бір б?лігін ?леуметтік т?р?ыдан к?ту ж?не оларды ?амтамасыз ету шаралары арасында?ы келіспеушілік жа?даятыны? т?ра?ты ?рі ?за? уа?ыт бойы шешілмеуі жатады.

Бас?а с?збен айтар болса?, м?селе конфликтік жа?даятты? т?р?ындар санасында бейнеленуі туралы болма?.

?леуметтік конфликт кемінде екі т?рлі жа?дайда туындайды:

– к?птеген адамдар басында ?здеріні? ?леуметтік, экономикалы?, саяси, ?лтты?, м?дени немесе ?андай да бір ?мірлік ма?ызы бар ?ажеттіліктер, м?дделер мен ???ы?тарын ?ана?аттандыру ?дерісіні? ?ауіпті екенін немесе тіпті м?мкін еместігін к??гірт т?сінген жа?дайда;

– салыстырмалы т?р?ыда бастап?ыда ?о?амда?ы орын ал?ан жа?дай негізінде ?з ?ажеттіліктерін ?амтамасыз етуге ж?не ?з м?дделерін ж?зеге асыру?а м?мкіндігі жо? адамдарды? ша?ын бір тобы ?о?амда ?ана?аттанбау, ?ор?ыныш, торы?ушылы? ж?не т.б. к??іл к?йді тарата отырып, аны? (алдамшы) кедергілерге немесе ?з ???ы?тарына шынайы (ойластыра отырып) шек ?ою?а ?арсы к?реске т?седі.

Екі жа?дайда да ?леуметтік конфликт «пат жа?дайында», я?ни жетілген да?дарыс ?з уа?ытында аны?талмай, ал о?ан ?арсы т?ру еш жойылмай т?р?ан кезде туындайды.

Осылайша, ?леуметтік конфликт б?л бір уа?ытта ?леуметтік да?дарыс ж?не о?ан ілесетін барлы? м?мкін бол?ан конфликтерді? ??рамдас б?лігі мен к?рсеткіші болып табылады.

4.2. Конфликт ?атысушыларыны? психологиясы

Кез келген ?о?амда т?л?алы? ж?не топты? конфликтер тек сырт?ы себептерден (экономикалы?, ?леуметтік, м?дени ж?не т.б.) ?ана емес, сондай-а? жеке т?л?алар мен топтарды? психологиялы? ерекшеліктерінен де туындайды. Сонымен ?атар к?птеген зерттеушілер конфликті? ішкі ж?не сырт?ы (психологиялы?) на?ты факторларын паритетті, шамалас ретінде ?арастыру?а бейімді.

Ішкі детерминант/на?ты фактор т?л?ааралы? конфликтерде ерекше ма?ыз?а ие, себебі олар т?л?ааралы? ж?не топаралы? конфликтер болып к?рінгенімен, оларды ?здері туындатады.

Психологтар ?шін конфликтік жа?дайларды талдау мен оларды реттеу бойынша практикалы? шараларды аны?тауда?ы е? ма?ыздысы – жо?ары конфликтогендікке себеп болатын т?л?алар мен топтарды? мінез-??л?ында?ы типологиялы? психологиялы? ерекшеліктерді ашу. М?ндай ерекшеліктер арасынан, е? алдымен талап, ?зін-?зі ба?алау, т?ртіпсіздікті? аса к?тері?кі де?гейін, жо?ары доминантты?, ?зіне ?атысты ескертулерге тым жо?ары сезімталдылы?ты, ?орша?ан адамдар тарапынан ??рметтеу мен та?дану?а деген ?ажеттілікті, ренжуді ж?не т.б. атап ?ту ?ажет.

Осы негізде зерттеушілер (на?тыра? айтар болса?, А.Л. Журавлёв) ?леуметтік ?зара ?рекеттесудегі т?л?аны? екі ?арама-?айшы психологиялы? типін атап к?рсетеді:

1. Агрессивті т?л?а – эмоционалды т?рде т?ра?сыз, тынымсыз, м?ны наразылы? табандылы?ымен, ?атерге ?мтылу ар?ылы орын толтыру?а тырысатын т?л?а. М?ндай типтегі т?л?алар?а жа?дайды? барлы? нюансын есепке алу мен ?орша?ан адамдарды? к?з?арасын ескеру ?абілетсіздігі т?н; оларды? ?арым-?атынас жасау стилі, ?детте д?рекі, ожар; олар тым ата???мар, ?здерін арты? ба?алайтын ?рі менмен болып келеді. Агрессивті кертартпалы?ты? о?ай туындауы оларды? болжап болмайтын мінез-??л?ымен т?сіндіріледі.

2. Конфликт ??рбаны. М?ндай типтегі т?л?алар адамдар арасында?ы ?арым-?атынаста?ы конфликті арттыра т?седі, я?ни ?орша?ан адамдар?а деген агрессивті ?арым-?атынас?а себеп болатын психологиялы? ?асиеттерді? жиынты?ына ие.

Конфликтік жа?дайларды же?іп шы?уда позитивті р?лді ойнайтын т?л?аларды? аралы? типі де аны?талады.

Жеке т?л?аны? психологиялы? м?селелеріне байланысты ішкі конфликтерді зерттеу ?шін ?леуметтанушылар мен психологтар «маргинал адам» ж?не «маргиналдылы?» ??ымдарын ?олданады. Америкалы? ?алым Р. Парк атал?ан ??ымдарды халы?тар арасында?ы конфликтерді зерттеу кезінде ?ылыми айналым?а енгізген.

Екі немесе одан да к?п ?леуметтік ?лем шекарасында?ы адамдарды маргиналды деп атайды. Маргиналды адам белгілері т?мендегідей: ?зіні? жеке ?асиеттеріне деген к?дік, белгісіз жа?дайлардан, кемсіту ?атерінен ?ашу?а тырысу, бас?а адамдар бар кездегі кеселді ?ялша?ты?, жал?ызды? ж?не шамадан тыс арманшылды?, болаша? туралы тым арты? ала?дау ж?не кез келген т?уекелмен бастал?ан істен ?ор?у, айналасында?ылар онымен ?ділетсіз ?арым-?атынаста болатынына сенімділік.

«Маргиналдылы?» термині (лат. тагдіпаііз – шетте орналас?ан) ?о?амды? даму ар?ылы екі м?дениет арасында орын ал?ан, осы атал?ан екі м?дениетті? ?зара ?рекет етуіне ?атысатын, алайда еш?айсысына да толы?ымен ?осылмайтын жеке т?л?алар немесе адамдар тобыны? жа?дайын білдіреді.

Маргиналдылы?, е? алдымен адамдарды? к?шіп-?онуы кезінде пайда болатынды?ы бай?ал?ан ж?не мигранттар/к?шіп?онушылар ерекше маргиналдар болып табылады. Н?сіларалы? ж?не ?лысаралы? некеге т?р?андар да маргиналды адамдар болып саналады. Жеке т?л?аны? маргиналды типі еуропалы? отарлаушылар ?серінен б?рын?ы колонияларда/отарларда жиі кездескен. Барлы? жа?дайларда маргиналды м?дениет ?леуметтік жіктеу ж?не ?леуметтік-демографиялы? ?дерістерге себепші бол?ан.

Маргиналдылы? психикалы? конфликт тудыруы ж?не т?л?аны? сана-сезіміні? к?йреуіне алып келуі м?мкін. Сонымен ?атар маргиналды психикалы? тип шы?армашылы? м?мкіндіктермен ерекшеленеді, б?л типтегі адамдар к?п жа?дайда ?лтты? ?оз?алыстарды? к?шбасшылары, м?дениетті? к?рнекті ?кілдері ж?не т.б. болады.

4.4. Конфликті? дамуы

Конфликт алдында латентті (жасырын) саты болады (на?тыра? айтар болса?, болуы м?мкін).

Б?л жа?дайда субъектілерді? кем дегенде біреуі ?з м?дделерін т?сінеді. Б?л м?дделер жал?ан т?сіндірілуі м?мкін, алайда оларды т?сінбейінше алда?ы к?рес негізсіз болып табылады.

1- кезе? – кедергіні т?сіну. Объективті ж?не субъективті жа?дайлар ?з м?дделерін (немесе аны?тал?ан бас?а да к?з?арастарды) ж?зеге асыру?а кедергі болатынды?ымен т?сіндіріледі. Атал?ан кедергілер кем дегенде ?шінші т?рге жатады.

Біріншіден, олар алда?ы конфликтіні? потенциалды ?атысушылары ретінде ?арастыру?а болатын т?л?а ?станымына ?атыссыз, істі? объективті жа?дайынан туындай алады.

Екіншіден, м?мкін бол?ан конфликт ж?мысшыларды? жеке т?л?алы? ?асиеттерін шектеуі м?мкін.

?шіншіден, сырт?ы кедергі бар ж?не ол дербестендірілген. М?нда аны?тал?ан ж?не т?сіндірілген кедергі конфликтіні? алда?ы дамуы ?шін ма?ызды шарт болып табылады.

2- кезе? – ?з м?дделерін ж?не ?зге тарап т?р?ысынан жасалатын с?йкес кедергіні т?сіну. ?рине, б?л алдын болуы да немесе бірінші тарапты? ?рекеттерімен с?йкес келуі де не атал?ан саты м?лдем болмауы да м?мкін, сол себептен тараптарды? м?дделері с?йкес келіп, кедергілер туындамауы да м?мкін.

Тараптарды? бірі ?з м?дделерін ?ор?ау бойынша на?ты ?рекеттерді ж?зеге асыра бастады. Екінші тарапты? жауап беру ?рекеті конфликтіні? басталуын білдіреді, себебі тараптарды? позициялары на?ты аны?талып ?ана ?ой?ан жо?, сонымен ?атар бірбіріне ?арама-?айшы практикалы? ?рекеттер де басталды.

Конфликтіні? жасырын дамуыны? к?рсетілген реттілікке с?йкес алмасуы міндетті емес. Кейбіреуі т?сіп ?алуы, ?ал?андары ?айталануы м?мкін, ал оларды? реттілігі ?згеше бола алады.

Конфликтіні? жасырын кезе?інен ашы? конфликтіге ауысу ?ш ерекшелікпен аны?талады:

1. Конфликтіні? бар екендігі ?рбір ?атысушы ?шін аны? болады. Тараптарды? ?р?айсысы екінші тарапты «же?уге» тырысатын рефлексивті ойындар іске т?суі м?мкін.

2. ?рекеттер б??аралы? а?парат ??ралдарын ?олдануды, даулы нысанды басып алу, к?штеу, ?ауіп-?атер ж?не т.б. ?рекеттерді ?амти отырып, практикалы? т?рге, сырт?ы форма?а ие.

3. Жасырын кезе?нен шы??ан конфликт туралы ?шінші т?л?алар, б?где адамдар хабардар болады, олар конфликтіге ?сер етуі м?мкін. Алайда б?л ?серді? м?лдем бір ма?ыналы еместігін ескеру ?ажет. Ж?ртшылы?, ?детте, «конфликтіні» ?шіреді деп ойлауды? ?ажеті жо?, керісінше, бір немесе бірнеше тараптарды? агрессивті к??іл к?йін к?тере отырып, о?ан к?мектесуі м?мкін, мысалы б?л жа?дай ?лтаралы? ж?не отбасылы? конфликтілерде к?рінеді.

Кейбір конфликтілерде жа?а де?гейге, мысалы, жеке ?арым-?атынастан топтар, ?йымдар арасында?ы конфликтіге ауысу ж?не керісінше, билік саласында?ы ірі ?леуметтік конфликт жеке адамдарды? мінез-??л?ы мен ?мір с?ру салтын ?згерте отырып, «микроде?гейге» де «т?мендеуі» м?мкін.

?зін-?зі ба?ылау?а арнал?ан с?ра?тар:

1. Конфликтік жа?даят деп нені т?сінеміз?

2. «Жартылай т?сінікті» конфликт ?алай сипатталады?

3. «Жал?ан конфликт» ??ымына аны?тама бері?із.

4. «?леуметтік ?ысым» ??ымын сипатта?ыз.

5. «Маргиналды?» ??ымын сипатта?ыз, ол ішкі конфликтімен ?алай ?зара ?атынаста болады?

6. Маргиналды адамны? белгілерін ата?ыз.

7. Конфликті? латентті (жасырын) сатысын сипатта?ыз.

?сынылатын ?дебиеттер:

1. Бородкин Ф.М., Коряк Н.М. Внимание: конфликт! – Новосибирск, 1983. – С. 55-57, 72-80.

2. Дмитриев А.В. Конфликтология: учебное пособие. – М.: Гардарики, 2001. – С. 100-108, 112-124.

3. Дмитриев А.В., Кудрявцев В.Н., Кудрявцев С.В. Введение в теорию конфликта. – М., 1994. – С. 95-112.

4. Динамика социально-психологических явлений в изменяющемся обществе. – М., 1996. – С. 46-47.

5. Иванова В.Ф. Социология и психология конфликтов. – М., 1997.

6. Шибутани Т. Социальная психология. – М., 1969. – С. 475.