3. Конфликт түрлері, оның даму сатылары және негізгі қызметтері

3.1. ?леуметтік конфликті? негізгі т?рлері.

3.2. Конфликт дамуыны? негізгі кезе?дері.

3.3. ?леуметтік конфликт ?ызметтері.

3.1. ?леуметтік конфликті? негізгі т?рлері

?леуметтік конфликті топтастыру м?селелері бойынша зерттеушілер арасында біры??ай к?з?арас жо?. Автор конфликті? т?рін оны топтастыру негізіне не жататынды?ына байланысты В.И. Сперанскиймен пікірлестікте аны?тау керектігін ?сынады. Егер топтастыру негізіне тараптарды? ерекшеліктері алынса, онда конфликтерді былайша б?ле аламыз: т?л?ааралы?, т?л?а мен топаралы?, топаралы?, кіші ж?не ірі ?леуметтік ?ауымаралы?, ?лтаралы? ж?не мемлекетаралы?. Егер топтастыру негізіне ?о?амды? ?мірді? салалары алынса, онда саяси, экономикалы?, идеологиялы?, ?леуметтік, за?герлік, отбасылы?-т?рмысты?, ?леуметтік-м?дени ж?не т.б. конфликтер туралы айта аламыз.

Конфликт мотивациясына байланысты зерттеушілер ?леуметтік конфликті? ?ш блогын б?ліп к?рсетеді:

– билік ж?ргізуші ?кілеттілігі мен ?станымына байланысты туында?ын конфликт;

– материалды ресурстар?а байланысты;

– ма?ызды ?мірлік ?станымдарды? ??ндылы?тарына байланысты.

Конфликті? ?оз?алмалы к?ші мен тіршілік ?рекеті саласыны? то?ыспалы талдауыны? ?ызы?ты схемасын А.Г. Здравомыслов ?сынды [4, 90-91]. Конфликті? ?оз?алмалы к?штерді у?ждемесіне байланысты ол ?ажеттілік, м?дделер мен ??ндылы?тар (1-кестені ?ара?ыз) ар?ылы белгіледі.

1-кесте

Конфликті? ?оз?аушы к?штері ж?не ?мірлік іс-?рекет аясын то?ыспалы талдау

Келісілмеу типімен ?атар конфликт ?атысушылары арасында?ы ?зара ?арым-?атынас сипатын ескеретін ?леуметтік конфликт типологиясын В.Н. Амелин (2-кестені ?ара?ыз) ?сынады [5, 149].

2-кесте

?леуметтік конфликт типологиясы

Конфликті? бір т?рін ?арсыласу?а тараптарды? ?рт?рлі де?гейлері ?амтуы м?мкін. Мысалы, билік ?кілеттілігі, материалды ресурстар немесе ??ндылы? ба?дары бойынша шиеленістер адамдарды? т?л?ааралы?, топаралы?, мемлекетаралы? ?зара ?рекеті де?гейінде туындауы м?мкін. ?алыптасу ж?не даму ?дерісінде шиеленісті? бір т?рі екіншісіне ж?ктеліп, бірнеше т?рден т?ратын ?иын шиеленістерді ??райды.

Т?рлі тараптар мен т?рлі шиеленіс м?дделері бір уа?ытта ?зара ?рекет ететін (к?мектеседі, ?арсы т?рады) ?иын шиеленістер де бар. М?нда бір тарап ынтыма?тасты?та бас?а тараппен, ода?та ?шіншісімен, ?атты шиеленісте т?ртіншісімен, бейтарапты?та бесіншісімен, ?арама-?айшылы?та алтыншысымен, ал алтыншысы екіншісімен ?арама-?айшылы?та, т. б. болуы м?мкін.

?леуметтік конфликтер ?арсы ?рекетті? формасы, т?сілі ж?не ?ар?ындылы?ына байланысты ерікті, еріксіз, барынша жо?ары ?ар?ынды ж?не т?мен ?ар?ынды, ашы? ж?не жабы? (жасырын) болып б?лінеді. Болу уа?ытына байланысты ?за? мерзімді ж?не жылдам, таралу масштабына байланысты жергілікті ж?не ке? масштабты болып б?лінеді.

Конфликт у?жділігін ж?не жа?даятты субъективті т?рде ?абылдауды ескере отырып шиеленісті? т?рлерін аны?тайды:

– жал?ан конфликт, субъект на?ты себеп болмаса да жа?даятты шиеленіс деп ?абылдайды;

– потенциалды конфликт, шиеленісті? пайда болуына на?ты негіздемелер бар, алайда тараптарды? бірі немесе екеуі де ?андай да бір себеп негізінде (мысалы, а?парат жетіспеушілігінен) жа?даятты шиеленіс деп таны?ан жо?;

– шынайы конфликт, тараптар арасында?ы на?ты ?а?ты?ыс. ?з кезегінде, шынайы конфликті т?мендегідей тарма?тар?а б?луге болады:

– сындарлы – субъектілер арасында?ы на?ты ?айшылы? негізінде туында?ан;

– кездейсо? – т?сінбеушілік немесе жа?дайларды? кездейсо? то?ысуы бойынша туында?ан;

– аралас – шынайы себеп жасырын бол?ан кезде, жал?ан дерек негізінде туында?ан. Мысалы, ?з біліміне ?ойыл?ан т?мен ба?а?а наразы студент емтихан алушы о?ытушымен ?а?ты?ыс?а т?су ?шін кез келген сылтау іздейді;

– д?рыс тіркелмеген конфликт – на?ыз айыпкер болып табылатын конфликт субъектісі ?арсыласуды? «сыртында», ал конфликтіге о?ан ?атысы жо? адамдар тартыл?ан. Мысалы, бір адамды ?зі жасама?ан ?ылмысы ?шін айыптайды. Егер жіктемені? негізіне тараптарды? психикалы? жа?дайы мен осы жа?дай?а с?йкес келетін конфликт жа?даятында?ы адамдарды? мінез-??л?ы алынса, онда конфликтерді рационалды ж?не эмоционалды деп б?леді. Конфликт ма?саты мен оны? салдарына байланысты конфликтерді жа?ымды, жа?ымсыз, ??рылымды ж?не ??рылымсыз деп б?леді.

3.2. Конфликт дамуыны? негізгі кезе?дері

?детте, ?леуметтік конфликте дамуды? т?рт кезе?і аны?талады:

1. Конфликтіге дейінгі кезе?.

2. Конфликті? ?зі.

3. Конфликті шешу кезе?і.

4. Конфликтен кейінгі кезе?.

?рбір кезе?ді на?тыра? ?арастырамыз.

Конфликт алды кезе?і. Конфликт алды кезе?і – б?л белгілі бір ?арама-?айшылы?тан туында?ан конфликті? потенциалды субъектілері арасында?ы ?арым-?атынаста?ы ?арбаласты?ты? ?суі. Алайда ?арама-?айшылы? ?рдайым конфликтіге айнала бермейді. Конфликті? потенциалды субъектілері тарапынан с?йкес келмейтін деп таныл?ан ?арама-?айшылы?тар ?ана ?леуметтік ?арбаласты?ты? ушы?уына алып келеді.

?леуметтік ?арбаласты? та ?рдайым конфликт жаршысы болып табылмайды. Б?л ?иын ?леуметтік ??былыс, оны? пайда болу себебі т?рліше болуы м?мкін. ?леуметтік ?арбаласты?ты? артуына себепші болатын себептерін атап ?тейік:

1. Адамдарды? м?дделері, ??ндылы?тары мен ?ажеттіліктеріні? шынайы т?рде шектелуі.

2. ?о?амда немесе жеке ?леуметтік ?ауымдасты?та болатын ?згерістерді д?лме-д?л ?абылдау.

3. ?андай да бір (шынайы немесе жал?ан) факт, о?и?а туралы д?рыс емес немесе б?рмалан?ан а?парат ж?не т.б.

?леуметтік ?арбаласты?, негізінен, адамдарды? психологиялы? жа?дайын білдіреді, конфликт бастал?ан?а дейін жасырын сипат?а ие болады. Б?л кезе?дегі ?леуметтік ?арбаласты??а т?н к?рініске топты? эмоциялар жатады. О?тайлы ?ызмет ететін ?о?амда ?леуметтік ?арбаласты?ты? аны?тал?ан де?гейі – ?леуметтік организмні? таби?и ?ор?аныш ж?не адаптациялы? реакциясы. Алайда ?леуметтік ?арбаласты?ты? о?тайлы де?гейіні? артуы конфликтіге алып келуі м?мкін.

Шынайы ?мірде ?леуметтік ?арбаласты?ты? ?алыптасу себептері біріне-бірі ж?ктелуі немесе бірі екіншісімен ауысуы м?мкін. Мысалы, ресейлік азаматтарды? к?пшілігіні? рынок?а деген жа?ымсыз ?арым-?атынасы, е? алдымен экономикалы? ?иынды?тар?а байланысты туында?ан, алайда ??ндылы? ба?ыты ретінде жиі танылады. Ж?не керісінше, ??ндылы? ба?дары ереже бойынша экономикалы? себептермен т?сіндіріледі.

?леуметтік конфликте негізгі ??ымдарды? бірі ?ана?аттанбаушылы? болып табылады. О?и?аны? даму барысы мен іс жа?дайына байланысты ?ана?аттанбаушылы?ты? жиналуы ?леуметтік ?арбаласты?ты? артуына себепші болады. М?нда ?ана?аттанбаушылы?ты? субъективті-объективті ?арым-?атынастан субъективті-субъективті ?арым-?атынас?а ауысуы ж?зеге асады. Атал?ан ауысуды? м?нінде конфликті? потенциалды субъектісі ?зіні? ?ана?аттанбаушылы?ына себеп бол?ан шынайы айыпкерлерді аны?тауы жатыр.

Конфликт алдында?ы кезе?ді шартты т?рде дамуды? ?ш сатысында б?ліп к?рсетуге болады, олар ?шін тараптарды? ?зара ?арым-?атынасы негізінде келесі ерекшеліктер т?н:

1. Белгілі бір даулы объект бойынша ?арама-?айшылы?ты? ?алыптасуы; сенімсіздік пен ?леуметтік ?арбаласты?ты? артуы; бір жа?ты немесе ?зара ша?ымдарды ?сыну; ?арым-?атынас пен ренішті азайту.

2. ?з ниетіні? д?рысты?ын д?лелдеуге тырысу ж?не даулы м?селелерді «?діл» т?сілдермен шешуді ?аламайтынды?ы ?шін ?арсыласын айыптау; ?зіні? жеке стереотиптерімен шектелу; эмоционалды салада ?ате т?сінушілік пен жа?тырмаушылы?ты? пайда болуы.

3. ?зара ?рекет ету ??рылымыны? б?зылуы; орта? айыптаудан ?ауіп-?атерге к?шу; бас?ыншылды?ты? ?суі; «д?шпан образын» ?алыптастыру ж?не к?реске деген н?с?ау.

Осылайша, шиеленістік жа?даят бірте-бірте ашы? шиеленіске ?теді. Алайда ол ?здігінен ?за? ?мір с?руі ж?не шиеленіске айналмауы м?мкін. Конфликт на?ты болуы ?шін жанжал ?ажет.

Инцидент (дау) – тараптарды? тікелей ?а?ты?ысуына себеп болатын жа?дай, формалды сылтау. Мысалы, 28.08.1914 жылы бір топ босния террористері тарапынан орындал?ан Сараево ?аласында?ы австро-венгрлік та? м?рагері Франц Фердинанд пен оны? ?йелін ?лтіру ісі ал?аш?ы д?ниеж?зілік со?ысты? басталуына формалды т?рде сылтау болды. Алайда Антанта мен Германды? ?скери блок арасында?ы ?арбаласты? к?п жылдардан бері орын алып келеді.

Инцидент кенеттен болуы м?мкін не конфликті? субъект (субъектілер) тарапынан туындауы ж?не о?и?аны? таби?и барысы н?тижесі де болуы м?мкін. ?сынылатын «б?тен» конфликте ?з м?дделерін к?здейтін ?андай да бір ?шінші к?ш инцидентті дайындайды ?рі туындайына негіз болады.

«Внимание: конфликт!» кітабыны? авторлары Ф.М. Бородкин мен Н.М. Коряк ?алыптасу сипатына ?арай конфликтік жа?дайыны? т?рт т?рі мен инцидентті? т?рт типін атап к?рсетті:

1. Объективті ма?сатты (мысалы, о?ытуды? жа?а формалары еніп жатыр, со?ан с?йкес о?ыту ??рылымын ?згерту мен о?ытушылы? ??рамды ауыстыру ?ажеттілігі туындайды).

2. Объективті ма?сатты емес (?ндіріс дамуыны? таби?и барысы е?бекті? ?йымдарымен ?а?ты?ысады).

3. Субъективті ма?сатты (адам ?з м?селелерін шешу ?шін шиеленіске т?седі).

4. Субъективті ма?сатты емес (екі немесе бірнеше тараптарды? м?дделеріні? кездейсо? ?а?ты?ысуы); мысалы, сауы?тыру орнына бір ?ана жолдама, ал ?міткерлер бірнеше.

Инцидент конфликті? жа?а сапа?а ауыс?анды?ын білдіреді. ?алыптас?ан жа?даятта конфликтіге т?скен тараптарды? мінез??л?ыны? ?ш н?с?асы болуы м?мкін:

1. Тараптар туында?ан ?арама-?айшылы?ты реттеуге ж?не ымыра?а келуге тырысады.

2. Тараптарды? бірі «ма?ызды еште?е болма?андай» т?р танытады.

3. Инцидент ашы? ?арама-?айшылы?ты? басталуына т?рткі болады. ?андай да бір н?с?аны та?дау к?бінде тараптарды? жа?даятты? н?с?ауларына (ма?сат, эмоционалды ба?дар?а) байланысты болып келеді.

Конфликті? даму сатылары. Тараптарды? ашы? ?арсыласуыны? басталуы конфликт т?ртібіні? н?тижесі болып табылады, м?нда?ы ?рекет ?арсы тарап?а даулы объектіні ?стау ма?сатына ба?ыттал?ан немесе оппонентті ?з ма?саттарынан бас тартуына ж?не оларды ?згертуіне м?жб?рлеуге ба?ыттал?ан. Конфликтологтар конфликт т?ртібіні? бірнеше формасын атап к?рсетеді:

– белсенді-конфликт т?ртібі;

– сел?ос-конфликт т?ртібі;

– конфликтік-ымыра?а келу т?ртібі;

– ымыра?а келу т?ртібі.

Конфликтік н?с?ама?а ж?не тараптарды? т?ртібіне байланысты конфликт даму логикасына ие болады. Дамып жат?ан конфликт тере?деуді? ж?не ?л?аюды? ?осымша себептерін жасау?а ба?ыт береді. ?рбір жа?а «??рбан» конфликті? бірте-бірте ?л?аюы ?шін «д?лел» болады.

Сонды?тан ?рбір конфликт ?з алдына ерекше болып келеді. Дамуды? екінші кезе?інде конфликт дамуыны? ?ш негізгі сатысын ерекше атап к?рсетуге болады:

1. Конфликті? жасырын жа?дайынан тараптарды? ашы? ?а?ты?ысына ауысуы. К?рес шектелген ресурстармен ж?ргізіледі ж?не жергілікті сипат?а ие болады. К?шке ал?аш рет сынама ж?ргізіледі. Атал?ан сатыда ашы? к?ресті то?тату ж?не конфликті бас?а т?сілдермен шешу м?мкіндігі бар.

2. ?арсыласуды? ?рі ?арай бірте-бірте ?деуі. ?з ма?саттарына ?ол жеткізу ж?не ?арсыласты? ?рекеттерін шектеу ?шін тараптарды? жа?а ресурстары енгізіледі. Ымыра?а келуді? барлы? м?мкіндіктері дерлік ая?талды. Конфликт бас?арылмайтын ж?не болжап болмайтындай к?йге енді.

3. Конфликт ?зіні? шары?тау шегіне жетіп, барлы? м?мкін бол?ан к?штерді ?олдана отырып, жаппай ?ыр?ын со?ыс формасын ?абылдайды. Атал?ан сатыда даулас?ан адамдар конфликті? на?ты себептері мен ма?саттарын ?мытып ?ояды.

?арсыласуды? негізгі ма?саты ?арсылас?а барынша максималды апат келтіру болып табылады.

Конфликті шешу сатысы. Конфликті? созылмалылы?ы мен ?ар?ындылы?ы тараптарды? ма?саттары мен н?с?амасына, к?рес ж?ргізу ресурстары, ?дістері мен т?сілдеріне, ?орша?ан орта конфликтіні? реакциясына, же?іс пен же?іліс та?баларына, келісімге келуді? м?мкін бол?ан т?сілдеріне байланысты болып келеді.

Конфликт дамуыны? белгілі бір кезе?інде ?арсылас?ан тараптарда ?з ?арсыластарыны? м?мкіндіктері туралы к?з?арасы ма?ызды т?рде ?згеруі м?мкін. Жа?а ?зара ?арым-?атынас, к?шті орналастыру, на?ты жа?даятты ??ыну?а негізделген ??ндылы?тарды ?айта ба?алау кезі келеді. М?ны? б?рі конфликт т?ртібіні? стратегиясы мен тактикасыны? ?згеруіне т?рткі болады. Атал?ан жа?дайда конфликтіге т?скен тараптар татуласу жолдарын іздей бастайды. Осы с?ттен конфликті ая?тау ?дерісі басталады, алайда ол жа?а ушы?у?а ?арсы бола алмайды.

Конфликті шешу кезе?інде о?и?а дамуыны? н?с?алары болуы м?мкін:

– тараптарды? біріні? ай?ын басымды?ы о?ан барынша ?лсіз оппонентке конфликті то?тату бойынша ?з шарттарын айту?а м?мкіндік береді;

– тараптарды? бірі толы?ымен же?генше к?рес жал?аса береді;

– ресурстарды? жетіспеушілігі салдарынан к?рес ?за??а созылу сипатына ие болады;

– тараптар ресурстарды? ?лсіреуін ж?не на?ты (потенциалды) же?імпазды аны?тамай т?рып, конфликте ?зара шегінімге жол береді;

– конфликт ?шінші к?шті? ы?палымен то?татылуы м?мкін.

?леуметтік конфликт оны то?татуды? на?ты шарты пайда болмайынша жал?аса береді. Толы?ымен ресми мойындал?ан конфликте м?ндай шарттар ?арсыласу басталмай жатып аны?талуы м?мкін (ая?тау ережелері белгілі бол?ан ойында?ыдай) немесе даму барысында жасалып, бекітілуі м?мкін. Егер конфликт жартылай ?ана ресми мойындал?ан немесе толы?ымен ресми т?рде мойындалма?ан болса, оны ая?тауды? ?осымша м?селелері туындайды.

Сондай-а? ?арсыласты? біреуін немесе екеуін де толы?ымен ??ртатын абсолютті конфликтер бар. Жанжал п?ні ?аталыра? сипатталса, тараптарды? же?ісі мен же?ілісін білдіретін белгілер на?тыра? к?рінеді, сол ар?ылы оны о?шаулауды? м?мкіндіктері к?бейеді.

Конфликті ая?тау т?сілдері, негізінен, ?атысушылар?а ?сер ету жолымен немесе конфликт объектісі сипаттамасыны? ?згерту т?сілімен, болмаса бас?а да ?дістермен конфликт жа?дайыны? ?зіні? ?згеруіне ба?ыттал?ан. Атал?ан т?сілдерді? кейбіреуін ?арастырайы?:

1. Конфликт объектісін жою.

2. Бір объектіні бас?а объектімен ауыстыру.

3. Конфликт ?атысушылары тараптарыны? бірін жою.

4. Тараптарды? біріні? ?станымын ?згерту.

5. Конфликт объектісі мен субъектісіні? сипаттамасын ?згерту.

6. Объект туралы жа?а м?лімет алу немесе ?осымша жа?дай жасау.

7. ?атысушыларды? ?зара тікелей ж?не жанама ?серін болдырмау.

8. Конфликт ?атысушыларыны? бірегей шешімге келуі немесе кез келген шешіміне ба?ыну шартымен арбитр?а бет б?ру.

Конфликті еріксіз т?рде ая?тау т?сілдеріні? бірі – м?жб?рлеу. Мысалы, босниялы? себртер, м?сылмандар ж?не хорваттар арасында?ы ?скери конфликт. Бітімгерлік (НАТО, Б??) к?штер конфликтіге т?скен тараптарды келісім жасау ?стеліне отыру?а м?жб?рледі десек те болады.

Келісс?здер. Конфликті ая?тау сатысыны? ?орытындылаушы кезе?і келісс?здер ж?ргізу мен ?ол жеткен уа?даласты?ты за?ды т?рде р?сімдеуді ?сынады. Т?л?ааралы? ж?не топаралы? конфликтерде келісс?здер н?тижелері ауызша уа?даласты? ж?не тараптарды? ?зара міндеттемелеріне ие болады. ?детте, келісс?здер ?дерісін бастауды? бір шарты уа?ытша бітімге келу болып табылады. Алайда алдын ала уа?даласу кезе?інде тараптар ?скери ?рекеттерін то?татып ?ана ?оймайды, сондай-а? келісс?з кезінде ?з ?станымын ны?айту ?шін конфликті? ушы?уына да алып келетін н?с?алар болуы м?мкін.

Келісс?здер конфликтіге т?скен тараптарды? ?зара ымыраны іздеуін ?сынады ж?не м?мкін бол?ан р?сімдерді ?сынады.

Конфликті? бар екендігін мойындау.

1. Т?ртіп ережелері мен нормаларын бекіту.

2. Негізгі даулы м?селелерді аны?тау («Келіспеушілік хаттамасын» р?сімдеу).

3. М?селе шешіміні? м?мкін бол?ан н?с?аларын зерттеу.

4. ?рбір даулы м?селе бойынша келісім іздеу ж?не конфликті толы?ымен реттеу.

5. Барлы? ?ол жеткен келісімдерді ??жатпен р?сімдеу.

6. Барлы? ?абылдан?ан ?зара міндеттерді ат?ару.

Туында?ан келіспеушілік пен келісім ж?ргізетін тараптарды? де?гейі бойынша да келісс?здер ерекшеленуі м?мкін. Алайда келісс?зді? негізгі р?сімдері (элементтері) ?згеріссіз ?ала береді.

Гарвард жобасы аясында жасал?ан, Роджер Фишер ж?не Уильям Юри тарапынан жазыл?ан «Путь к согласию, или переговоры без поражения»/«Келісімге келу немесе залалсыз келісс?здер» атты кітапта баяндал?ан «принципті келісс?здер» т?сілі т?рт пункке б?лінген.

1. Адамдар. Келісс?з ?атысушылары мен келісс?з п?ні арасына шектеу ?ойы?ыз.

2. М?дделер. ?станымдар?а емес м?дделерге назар аудары?ыз.

3. Н?с?алар. Шешім ?абылдар алдында м?мкіндіктер тобын ерекшеле?із.

4. Критерийлер. Н?тиже ?андай да бір объективті ережеге негізделуін талап еті?із [6, 28].

Келісс?з ?дерісі негізіне тараптарды? ?зара ымыралы? шешіміне негізделген компромис (м?міле, ымыра) ?дісі немесе туында?ан м?селелерді бірлесіп шешуге ба?ыттал?ан консенсус ?дісі алынуы м?мкін [7, 137].

Келісс?з ж?ргізу т?сілі ж?не оны? н?тижелері ?арсылас тараптарды? арасында?ы тек ?арым-?атынас?а ?ана емес, ол сондай-а? ?рбір тарапты? ішкі жа?дайына, бас?а да шиеленістен тыс факторлар мен жа?тастарыны? ?арым-?атынасына да байланысты болып келеді [8, 96].

Конфликтен кейінгі саты. Тараптарды? тікелей ?арсыласуыны? ая?талуы ?рдайым конфликті? толы?ымен шешілгендігін білдірмейді. Бейбітшілік келісімін т?зген тараптарды? ?ана?аттану немесе ?ана?аттанбау де?гейі к?бінесе т?мендегі жа?дайлар?а байланысты болады:

– конфликт кезінде ж?не кейінгі келісс?здерде к?зделген ма?сат?а жету ?аншалы?ты орындалды;

– к?рес ?андай т?сілдер мен ?дістер ар?ылы ж?ргізілген;

– тараптардан айырылу ?аншалы?ты ма?ызды (адами, материалды?, территориялы? ж?не т.б.);

– ?андай да бір тарапты? жеке адамгершілік сезіміні? ?ысым к?ру де?гейі ?аншалы?ты жо?ары;

– бейбітшілік орнату н?тижесінде тараптарды? эмоциялы? конфликтісін жою м?мкін болды ма;

– келісс?здер ?дерісіні? негізіне ?андай т?сілдер алынды;

– тараптар м?дделеріні? тепе-те?дігі ?аншалы?ты са?талды;

– тараптарды? бірі немесе ?шінші к?ш тарапынан ымыра жасалды ма немесе ол шиеленіс шешімін бірге іздеу н?тижесі болып табылды ма;

– конфликт ?орытындысына ?орша?ан ортаны? ?сері ?андай.

Егер ?ол ?ойыл?ан бейбітшілік келісімдері тараптарды? ойынша оларды? м?дделеріне ?айшы келіп жатса, ?арбаласты? са?талып, конфликті? то?татылуы уа?ытша жа?дай ретінде ?абылданады. Ресурстарды орта? ?лсіреуі н?тижесінде бекітілген бейбітшілік негізгі даулы м?селені шешуге ?рдайым ?абілетті емес. Тараптар конфликті толы?ымен шешілді деп ойлап, сенім мен ынтыма?тасты? негізінде ?з ?арым-?атынасын ??ратын, консенсус негізінде жасал?ан бейбітшілік барынша мы?ты болып есептелінеді.

Конфликті шешуді? кез келген н?с?асында б?рын?ы ?арсыластар арасында?ы ?арым-?атынаста ?леуметтік ?арбаласты? белгілі бір уа?ыт?а дейін са?талады. Кейде ?зара жа?ымсыз ?серді жою ?шін болып ?ткен конфликті? барлы? ?ор?ынышын сезінбеген жа?а ?рпа? д?ниеге келгенше шамамен он жылды?тар ?ажет болады. Санадан тыс де?гейде б?рын?ы ?арсыластарды? м?ндай жа?ымсыз ?серлері ?рпа?тан-?рпа??а берілуі ж?не кезекті даулы м?селелерді? ?рбір ушы?уы кезінде «?айта к?терілуі» м?мкін.

Конфликтен кейінгі кезе? жа?а объективті шынды?ты к?рсетеді: к?шті жа?адан ж?мсау, ?арсыластарды? бір-біріне ж?не ?орша?ан ?леуметтік орта?а деген жа?аша ?арым-?атынасы, б?рыннан бар м?селелерге деген жа?аша к?з?арас, ?з к?ші мен м?мкіндіктерін жа?адан ба?алау.

3.3. ?леуметтік конфликт ?ызметтері

Конфликт жа?ымды ж?не жа?ымсыз ?леуметтік ?ызметтерді ат?арады. Конфликт салдарын ба?алауды? объективті ж?не субъективті т?рлері де бар. Мысалы, ?ндірістік (?леуметтік-е?бектік) конфликт н?тижесінде м?мкін бол?ан к?сіпорынны? ?айта ??рылуы – д?лелді т?рде жа?ымды ??былыс, алайда к?сіпорыннан штатты? ?ыс?аруы н?тижесінде ж?мыстан шы?у?а м?жб?р бол?ан ж?мысшыларды? белгілі бір б?лігі тарапынан атал?ан конфликт жа?ымсыз деп ба?аланады.

Конфликті? жа?ымды ж?не жа?ымсыз ?серлері к?п жа?дайда ?леуметтік ж?йеден туындайды. Конфликт ?алыпты жа?дай болып саналатын еркін ??рылымдал?ан топтар мен ашы? ?о?амдарда оны реттеуді? т?рлі механизмдері бар, конфликт ?мірге бейімділікке, динамизмге ж?не ілгері даму?а деген ?абілеттілікке негіз болады. Тоталитарлы? ?о?амда ?леуметтік конфликт мойындалмайды, ал оны шешуді? жал?ыз механизмі к?шті басу (мысалы, 1962 жылы Новочеркасскта?ы ж?мысшылар шеруіне ?ару ?олдану) болып табылады. Т?ншы??ан конфликт дисфункционалды, ескі ?айшылы?тарды ушы?тыру мен жа?асыны? пайда болуына, ?о?амны? ыдырауына себепші болады. Шешімін таппа?ан ?айшылы?тар жинала береді, ал егер олар конфликт формасында к?рініс тапса, ол ма?ызды ?леуметтік сілкініске алып келеді.

Ашы? ?леуметтік ??рылымдар?а т?н конфликті? кейбір о? ?ызметтерін ?арастырайы?.

1. Конфликт ?арама-?айшылы?ты ай?ындайды ж?не оны? шешімін табады, сол ар?ылы ?о?амды? даму?а негіз болады. Уа?ытылы ай?ындалып, шешімін тап?ан конфликт ауыр салдар?а жетелейтін ірі конфликті? алдын алады.

2. Ашы? ?о?амда конфликтер топішілік ж?не топаралы? ?арым-?атынасты? ы?палдасты?ы мен т?ра?тылы?ы ?ызметін аны?тайды, ?леуметтік конфликті т?мендетеді.

3. Конфликт байланыстар мен ?арым-?атынас ?ар?ындылы?ын бірнеше рет арттырады, ?леуметтік ?дерістерді ынталандырады, ?о?ам?а ?ар?ындылы? береді, шы?армашылы? пен инновацияны ынталандырады, ?о?амды? ?рлеуге т?рткі болады.

4. «Конфликт жа?дайында адамдар ?здеріні? ж?не ?здеріне ?арсы келетін ?ызы?ушылы?тарды на?ты т?сінеді, ?о?амды? дамуды? объективті м?селелері мен ?айшылы?тарыны? бар екендігін толы?ыра? аны?тайды» [9, 52].

5. Конфликт ?орша?ан ?леуметтік орта ж?не б?секеге ?абілетті ??рылымдарды? ?леуетіні? ара?атынасы туралы а?парат алу?а т?рткі болады.

6. Сырт?ы конфликт топішілік ы?палдасты? пен с?йкестендіруге т?рткі болады, топтар, ?лттар мен ?о?амны? бірлігін арттырады, ішкі ресурстарды ж?мылдырады. Ол сондай-а? достар мен жа?тастар табу?а, д?шпан мен ?аск?йлерді аны?тау?а к?мектеседі.

7. Ішкі конфликті (топта, ?йымдарда, ?о?амда) т?мендегі ?ызметтерді ат?арады:

к?ш те?герімін (сондай-а? билікті) жасау ж?не ?олдау;

– жалпы ?абылдан?ан ереже, норма мен ??ндылы?тарды са?тау бойынша ?леуметтік ба?ылау.

– жа?а ?леуметтік нормалар мен институттарды ??ру, б?рын?ыларын жа?арту;

– индивидтер мен топтарды? бейімделуі мен ?леуметтенуі;

– топтарды? т?зілуі, топтарды? нормативті ж?не физикалы? шектерін орнату ж?не ?олдау;

– топішілік ж?не топаралы? ?арым-?атынасты? т?ра?ты ??рылымына ?атысты орнату ж?не ?олдау [10, 7];

– топ пен ?о?амда формалды емес сатылы лауазымды орнату, сондай-а? формалды емес к?шбасшыларды аны?тау.

8. Конфликт ?атысушыларды? к?з?арасын, ?ызы?ушылы?тары мен ма?саттарын аны?тай отырып, туында?ан м?селелерді? о?тайлы шешімін табу?а негіз болады. Ашы? ?леуметтік ж?йеде конфликт туында?ан ?арсыласты?ты уа?ытылы аны?тай ж?не ?леуметтік ??рылымды толы?ымен са?тай отырып, «?ауіпсіздендіретін тетік» р?лін ат?арады.

Конфликт т?мендегі жа?дайлар орын ал?ан с?тте келе?сіз ?ызмет ат?арады:

– ретсіздік пен т?ра?сызды??а алып келеді;

– ?о?ам бейбітшілік пен т?ртіпті ?амтамасыз ете алмайды;

– к?рес к?штеу т?сілімен ж?ргізіледі.

– конфликт н?тижесінде ?лкен материалды? ж?не рухани шы?ын болады;

– адамдар ?мірі мен денсаулы?ына ?ауіп т?неді.

К?пшілік эмоциялы? шиеленістерді ж?не адамдарды? ?леуметтік психологиялы? т?р?ыдан ?йлеспейтіндігі н?тижесінде туындайтын конфликтерді жа?ымсыз деп тану?а болады. ?ажетті шешімді ?абылдауды ?иындататын конфликтерді де жа?ымсыз деп атаймыз. Жа?ымсыз салдар ?за??а созыл?ан позитивті конфликтіге ие болуы да м?мкін.

?зін-?зі ба?ылау?а арнал?ан с?ра?тар:

1. Сіз конфликті? ?андай т?рлерін білесіз?

2. Эмоционалды конфликт ерекшелігі неде?

3. Конфликті? даму сатыларын ж?не т?сілдерін ата?ыз.

4. Конфликті шешуді? негізгі т?сілдерін ата?ыз.

5. Конфликт институционализациясы дегеніміз не?

6. ?леуметтік конфликті? негізгі ?ызметтерін ата?ыз.

7. ?леуметтік конфликт салдары ?андай болуы м?мкін?

?сынылатын ?дебиеттер:

1. Здравомыслов А.Г. Социология конфликта. – М., 1995. – С. 90-91, 103.

2. Козер Л.А. Функции социального конфликта. Социальный конфликт: современные исследования. – М„ 1991. – С. 23-25.

3. Амелин В.Н. Социология политики. – М., 1992. – С. 149.

4. Бородкин Ф.М., Коряк Н.М. Внимание: конфликт! – Новосибирск, 1984. – С. 13, 18.

5. Введение в теорию международного конфликта. – М., 1996. – С. 17, 96.

6. Конфликт и пути его разрешения. – Куйбышев, 1990. – С. 8.

7. Конфликтные ситуации в трудовых коллективах и методы их разрешения. – Л., 1990. – С. 29-30.

8. Лысихин И.Е. Духовные факторы возникновения и обострения конфликтных ситуаций. Социальные конфликты: экспертиза, прогнозирование, технологии разрешения. – М., 1995. – Вып. 9. – Ч. I. – С. 46.

9. Сперанский В.И. Основные виды конфликтов: проблемы классификации // Социально-политический журнал. – 1995. – № 4. – С. 168.

10. Фишер Р., Юри У Путь к согласию или переговоры без поражения: пер. с англ. – М., 1992. – С. 28.